{"version":2,"locale":"pl","id":"story.rescue-1943","hasFind":true,"slug":"rescue-1943","url":"/pl/stories/rescue-1943/","topic":"Bułgaria i deportacje w 1943 roku","title":"List Peszewa i deportacje","summary":"List, delegacja i protesty cerkwi pomagają powstrzymać deportację z dawnych granic Bułgarii. Jednocześnie władze bułgarskie deportują Żydów z okupowanych ziem, a naziści mordują niemal wszystkich w Treblince.","cover":{"title":"List Peszewa i deportacje","subtitle":"Powstrzymane deportacje i utracone społeczności","hook":"Dlaczego jednych ocalono, a innych nie?","summary":"List, delegacja i protesty cerkwi pomagają powstrzymać deportację z dawnych granic Bułgarii. Jednocześnie władze bułgarskie deportują Żydów z okupowanych ziem, a naziści mordują niemal wszystkich w Treblince.","takeaway":"Pamiętamy zarówno o ocalonych, jak i o deportowanych społecznościach. Ocalenie nie przekreśla prześladowań ani odpowiedzialności za zbrodnie."},"sortYear":1943,"firstActivity":4,"epoch":{"id":"epoch.xx","styleId":"xx","sortOrder":0,"title":"XX wiek","dateLabel":"1901–2000","eraShort":"XX wiek","slug":"xx","fill":"#CFC9C4","ink":"#221616","raised":"#D6D1CD","dark":"#64615F"},"epochId":"epoch.xx","placeShort":"Sofia i Skopje","date":"1943","image":{"alpha":true,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-cutout-480.919b11d7.avif","w":480},{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-cutout-960.919b11d7.avif","w":960},{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-cutout-1600.919b11d7.avif","w":1600}],"dominant":"#6b635c","h":1820,"w":1695,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-cutout-960.919b11d7.webp","w":960}],"src":"/media/asset-r1943-typewriter-cutout-960.919b11d7.webp","id":"asset.r1943.typewriter-cutout","alt":"Wycięty detal; tło usunięte. Czarna maszyna do pisania Adler z okrągłymi klawiszami w muzealnej gablocie.","objectCaption":"Maszyna do pisania Peszewa","caption":"Maszyna do pisania Adler, opisana w muzeum jako należąca do Peszewa. Nie ma dowodów, że napisano na niej list.","kindLabel":"Zdjęcie","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Biser Todorov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Biser Todorov / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. An Adler typewriter labelled in the museum as belonging to Peshev. No evidence establishes that it was used for the letter. Cut-out detail; background removed. Museum display","attributionParts":[{"text":"Biser Todorov / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. An Adler typewriter labelled in the museum as belonging to Peshev. No evidence establishes that it was used for the letter. Cut-out detail; background removed. Museum display","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Typewriter_%22Adler%22.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"},"scenes":[{"id":"rescue-1943.s1-two-fates","number":1,"kind":"narrative","title":"Prawo odbiera prawa","body":"W marcu 1941 r. Bułgaria przystępuje do Osi, sojuszu z nazistowskimi Niemcami. Naziści są zwolennikami Hitlera, dyktatora Niemiec. Władze prześladują ludzi, których ze względu na pochodzenie uznają za Żydów.\n\nW Bułgarii ustawa o ochronie narodu ogranicza prawa Żydów. Władze wykluczają ich ze służby państwowej i ograniczają im dostęp do wielu zawodów. Prześladowania zaczynają się przed planami ich przymusowego wywiezienia.","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-peshev-393.e47b86c8.avif","w":393}],"dominant":"#747474","h":567,"w":393,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-peshev-393.e47b86c8.webp","w":393}],"src":"/media/asset-r1943-peshev-393.e47b86c8.webp","id":"asset.r1943.peshev","alt":"Czarno-biały portret mężczyzny z krótkimi włosami i wąsem, w garniturze i krawacie.","objectCaption":"Dimityr Peszew w 1937 r. według opisu pliku. Portret archiwalny.","caption":"Dimityr Peszew w 1937 r. według opisu pliku. Portret archiwalny.","kindLabel":"Archiwum","kind":"archive","visibleKind":"Archiwum","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Nieznany fotograf · Public domain · Wikimedia Commons","license":"Public domain","attribution":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited source: Yad Vashem. Processed image. Archive photograph","attributionParts":[{"text":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited source: Yad Vashem. Processed image. Archive photograph","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dimitar_Peshev_2.jpg","licenseUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dimitar_Peshev_2.jpg#Licensing"}],"hotspots":[],"places":[],"map":null,"activity":null,"audio":{"durationSeconds":29.028291666666668,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rescue-1943.rescue-1943.s1-two-fates","duration":29.141,"src":"/audio/pl/rescue-1943/s1-two-fates.bf026457.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.r1943.ushmm"},{"id":"src.r1943.ragaru2017"},{"id":"src.r1943.nazi-party"}]},{"id":"rescue-1943.s7-agreement","number":2,"kind":"narrative","title":"Porozumienie dotyczące 20 000 osób","body":"Bułgaria zarządza okupowanymi częściami Grecji i Jugosławii: ziemiami zajętymi podczas wojny. Bułgarskie przepisy wykluczają miejscowych Żydów z możliwości uzyskania bułgarskiego obywatelstwa. Obywatelstwo to prawna przynależność do państwa.\n\n22 lutego 1943 r. bułgarski urzędnik Aleksandyr Belew i niemiecki przedstawiciel Theodor Dannecker uzgadniają deportację 20 000 Żydów. Oznacza to przymusowe wywiezienie ludzi. Plan zagraża także Żydom w dawnych granicach carstwa. Są to jego terytoria sprzed okupacji.","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-deportation-480.4077968c.avif","w":480},{"src":"/media/asset-r1943-deportation-960.4077968c.avif","w":960},{"src":"/media/asset-r1943-deportation-1024.4077968c.avif","w":1024}],"dominant":"#787878","h":640,"w":1024,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-deportation-960.4077968c.webp","w":960}],"src":"/media/asset-r1943-deportation-960.4077968c.webp","id":"asset.r1943.deportation","alt":"Czarno-białe zdjęcie: ludzie z bagażami przy otwartym wagonie towarowym; w pobliżu stoją umundurowani mężczyźni.","objectCaption":"Deportacja macedońskich Żydów, 1943 r. Zdjęcie archiwalne. Dokładne miejsce i dzień wykonania tego zdjęcia nie zostały tu ustalone.","caption":"Deportacja macedońskich Żydów, 1943 r. Zdjęcie archiwalne. Dokładne miejsce i dzień wykonania tego zdjęcia nie zostały tu ustalone.","kindLabel":"Archiwum","kind":"archive","visibleKind":"Archiwum","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Nieznany fotograf · Public domain · Wikimedia Commons","license":"Public domain","attribution":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited sources: Republika; Holocaust Fund of the Jews from Macedonia. Processed image. Archive photograph","attributionParts":[{"text":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited sources: Republika; Holocaust Fund of the Jews from Macedonia. Processed image. Archive photograph","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bulgaria_deporting_the_Macedonian_Jews.jpg","licenseUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bulgaria_deporting_the_Macedonian_Jews.jpg#Licensing"}],"hotspots":[],"places":[],"map":null,"activity":null,"audio":{"durationSeconds":35.35570833333333,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rescue-1943.rescue-1943.s7-agreement","duration":35.456,"src":"/audio/pl/rescue-1943/s7-agreement.4e62a321.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.r1943.ushmm"},{"id":"src.r1943.ragaru2017"}]},{"id":"rescue-1943.s2-deportation","number":3,"kind":"map","title":"Od domów do obozów","body":"Deportacja oznacza przymusowe wywiezienie ludzi. W marcu 1943 r. bułgarska policja i oddziały wojskowe zatrzymują żydowskie rodziny na okupowanych ziemiach.\n\nZ Tracji wywożą je przez obozy zbiorcze w kierunku Łomu i Wiednia. W obozach tych gromadzi się ludzi przed dalszą przymusową podróżą. W Skopju rodziny zamyka się w magazynie tytoniu „Monopol”. Następuje przekazanie ich władzom niemieckim i transport do Treblinki.","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-deportation-480.4077968c.avif","w":480},{"src":"/media/asset-r1943-deportation-960.4077968c.avif","w":960},{"src":"/media/asset-r1943-deportation-1024.4077968c.avif","w":1024}],"dominant":"#787878","h":640,"w":1024,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-deportation-960.4077968c.webp","w":960}],"src":"/media/asset-r1943-deportation-960.4077968c.webp","id":"asset.r1943.deportation","alt":"Czarno-białe zdjęcie: ludzie z bagażami przy otwartym wagonie towarowym; w pobliżu stoją umundurowani mężczyźni.","objectCaption":"Deportacja macedońskich Żydów, 1943 r. Zdjęcie archiwalne. Dokładne miejsce i dzień wykonania tego zdjęcia nie zostały tu ustalone.","caption":"Deportacja macedońskich Żydów, 1943 r. Zdjęcie archiwalne. Dokładne miejsce i dzień wykonania tego zdjęcia nie zostały tu ustalone.","kindLabel":"Archiwum","kind":"archive","visibleKind":"Archiwum","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Nieznany fotograf · Public domain · Wikimedia Commons","license":"Public domain","attribution":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited sources: Republika; Holocaust Fund of the Jews from Macedonia. Processed image. Archive photograph","attributionParts":[{"text":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited sources: Republika; Holocaust Fund of the Jews from Macedonia. Processed image. Archive photograph","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bulgaria_deporting_the_Macedonian_Jews.jpg","licenseUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bulgaria_deporting_the_Macedonian_Jews.jpg#Licensing"}],"hotspots":[],"places":[{"note":"Miasto obozu przejściowego Monopol. Punkt miejski, nie współrzędne magazynu.","precision":"approximate","id":"place.r1943.skopje","name":"Skopje","latitude":41.99611111111111,"longitude":21.431666666666665,"accuracy":"approximate","radiusMeters":5000,"sourceIds":["src.r1943.coords-skopje","src.r1943.ragaru2017"],"guideUrl":null,"slug":"r1943.skopje","url":"/pl/map/#r1943.skopje"},{"note":"Miejsce nazistowskiego obozu zagłady w okupowanej Polsce; dziś miejsce pamięci.","precision":"approximate","id":"place.r1943.treblinka","name":"Treblinka II","latitude":52.63111111111111,"longitude":22.053055555555556,"accuracy":"approximate","radiusMeters":500,"sourceIds":["src.r1943.coords-treblinka","src.r1943.ragaru2017"],"guideUrl":null,"slug":"r1943.treblinka","url":"/pl/map/#r1943.treblinka"}],"map":{"light":{"src":"/assets/maps/story-ff89d11aea737ae3.jpg?v=7dab74fa60","w":2048,"h":6738,"avif":[],"webp":[],"responsive":[]},"dark":{"src":"/assets/maps/story-ff89d11aea737ae3-dark.jpg?v=07c3022d82","w":2048,"h":6738,"avif":[],"webp":[],"responsive":[]},"places":[{"note":"Miasto obozu przejściowego Monopol. Punkt miejski, nie współrzędne magazynu.","precision":"approximate","id":"place.r1943.skopje","name":"Skopje","latitude":41.99611111111111,"longitude":21.431666666666665,"accuracy":"approximate","radiusMeters":5000,"sourceIds":["src.r1943.coords-skopje","src.r1943.ragaru2017"],"guideUrl":null,"slug":"r1943.skopje","url":"/pl/map/#r1943.skopje","number":1,"x":45.30771,"y":87.83535,"inside":true,"viewX":45.30771,"viewY":240.4283295078125},{"note":"Miejsce nazistowskiego obozu zagłady w okupowanej Polsce; dziś miejsce pamięci.","precision":"approximate","id":"place.r1943.treblinka","name":"Treblinka II","latitude":52.63111111111111,"longitude":22.053055555555556,"accuracy":"approximate","radiusMeters":500,"sourceIds":["src.r1943.coords-treblinka","src.r1943.ragaru2017"],"guideUrl":null,"slug":"r1943.treblinka","url":"/pl/map/#r1943.treblinka","number":2,"x":54.69229,"y":15.48502,"inside":true,"viewX":54.69229,"viewY":-140.42832950781252}],"extent":[-0.3835416666666669,-3.00726896365826,0.8276736111111114,4.2113198217601795],"orientation":[{"name":"Sofia","kind":"town","x":73.855,"y":83.478,"viewX":73.855,"viewY":217.4909667734375},{"name":"Płowdiw","kind":"town","x":95.352,"y":86.974,"viewX":95.352,"viewY":235.8941292734375},{"name":"Plewen","kind":"town","x":93.259,"y":78.959,"viewX":93.259,"viewY":193.7026683359375},{"name":"Widyń","kind":"town","x":66.999,"y":75.282,"viewX":66.999,"viewY":174.34671052343745},{"name":"Błagojewgrad","kind":"town","x":70.418,"y":87.682,"viewX":70.418,"viewY":239.62108552343753},{"name":"Smolan","kind":"town","x":94.685,"y":90.413,"viewX":94.685,"viewY":253.9972402109375},{"name":"Pernik","kind":"town","x":69.564,"y":84.055,"viewX":69.564,"viewY":220.5283308359375},{"name":"Pazardżik","kind":"town","x":89.134,"y":86.619,"viewX":89.134,"viewY":234.0253870859375},{"name":"Wraca","kind":"town","x":77.344,"y":80.264,"viewX":77.344,"viewY":200.57226989843744},{"name":"Kiustendił","kind":"town","x":64.328,"y":86.054,"viewX":64.328,"viewY":231.05119177343747},{"name":"Montana","kind":"town","x":72.392,"y":78.988,"viewX":72.392,"viewY":193.8553261484375},{"name":"Łowecz","kind":"town","x":94.882,"y":80.725,"viewX":94.882,"viewY":202.99900271093745},{"name":"Stara Płanina","kind":"nature","x":96.178,"y":83.151,"viewX":96.178,"viewY":215.76961833593748},{"name":"Riła","kind":"nature","x":77.3,"y":87.008,"viewX":77.3,"viewY":236.07310739843746},{"name":"Pirin","kind":"nature","x":75.488,"y":89.352,"viewX":75.488,"viewY":248.41206989843755},{"name":"Rodopy","kind":"nature","x":93.158,"y":90.274,"viewX":93.158,"viewY":253.26553552343748}],"crop":{"sx":1,"sy":0.18996734936182844,"x":0,"y":0.4216181753190858},"credit":{"id":"map-relief"}},"activity":null,"audio":{"durationSeconds":27.333208333333335,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rescue-1943.rescue-1943.s2-deportation","duration":27.435,"src":"/audio/pl/rescue-1943/s2-deportation.8d06d6da.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.r1943.ushmm"},{"id":"src.r1943.ragaru2017"}]},{"id":"rescue-1943.a1-outcomes","number":4,"kind":"activity","title":"Zadanie: co oznacza deportacja","body":"","images":[],"hotspots":[],"places":[],"map":null,"activity":{"id":"q.r1943.outcomes","kind":"single_choice","prompt":"Co oznacza deportacja w tej opowieści?","sourceIds":["src.r1943.ragaru2017"],"items":[{"id":"opt-forced","label":"Przymusowe wywiezienie ludzi."},{"id":"opt-visit","label":"Dobrowolna wizyta w innym mieście.","whyWrong":"Ludzie nie wybierają tej podróży."},{"id":"opt-citizen","label":"Uzyskanie obywatelstwa.","whyWrong":"Obywatelstwo oznacza przynależność do państwa, a nie wywiezienie."}],"explanation":"Władze zatrzymują rodziny i wywożą je wbrew ich woli. Obywatelstwo jest odrębnym statusem prawnym.","correctItemId":"opt-forced","sources":[{"id":"src.r1943.ragaru2017"}]},"audio":{"durationSeconds":3.1147916666666666,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rescue-1943.rescue-1943.a1-outcomes","duration":3.243,"src":"/audio/pl/rescue-1943/a1-outcomes.e7b352ad.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.r1943.ragaru2017"}]},{"id":"rescue-1943.s3-delegation","number":5,"kind":"narrative","title":"Czterej przedstawiciele z Kiustendiłu","body":"W Kiustendile żydowscy mieszkańcy dowiadują się o przygotowywanych aresztowaniach i szukają pomocy. Czterej przedstawiciele wyjeżdżają do Sofii. Zwracają się do Dimityra Peszewa, wiceprzewodniczącego Zgromadzenia Narodowego. Pomaga on prowadzić posiedzenia parlamentu.\n\nPeszew popierał antyżydowską ustawę. W marcu 1943 r. sprzeciwia się deportacji. 9 marca nalega przed ministrem spraw wewnętrznych Petyrem Gabrowskim, by powstrzymał aresztowania. Po spotkaniach minister zgadza się je odłożyć. Zagrożeni ludzie zyskują czas. Nie wszystkie plany zostają jednak ostatecznie anulowane.","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-peshev-393.e47b86c8.avif","w":393}],"dominant":"#747474","h":567,"w":393,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-peshev-393.e47b86c8.webp","w":393}],"src":"/media/asset-r1943-peshev-393.e47b86c8.webp","id":"asset.r1943.peshev","alt":"Czarno-biały portret mężczyzny z krótkimi włosami i wąsem, w garniturze i krawacie.","objectCaption":"Dimityr Peszew w 1937 r. według opisu pliku. Portret archiwalny.","caption":"Dimityr Peszew w 1937 r. według opisu pliku. Portret archiwalny.","kindLabel":"Archiwum","kind":"archive","visibleKind":"Archiwum","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Nieznany fotograf · Public domain · Wikimedia Commons","license":"Public domain","attribution":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited source: Yad Vashem. Processed image. Archive photograph","attributionParts":[{"text":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited source: Yad Vashem. Processed image. Archive photograph","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dimitar_Peshev_2.jpg","licenseUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dimitar_Peshev_2.jpg#Licensing"}],"hotspots":[],"places":[{"note":"Miasto, z którego przybyła delegacja. Punkt nie oznacza konkretnego spotkania.","precision":"approximate","id":"place.r1943.kyustendil","name":"Kiustendił","latitude":42.279668,"longitude":22.687015,"accuracy":"approximate","radiusMeters":2500,"sourceIds":["src.r1943.coords-kyustendil","src.r1943.ragaru2017"],"guideUrl":null,"slug":"r1943.kyustendil","url":"/pl/map/#r1943.kyustendil"},{"note":"Sofia była stolicą Księstwa Bułgarii i celem serbskiej ofensywy w listopadzie 1885 roku.","precision":"approximate","id":"place.unif.sofia","name":"Sofia","latitude":42.697886,"longitude":23.321726,"accuracy":"approximate","radiusMeters":5000,"sourceIds":["src.unif.coords.sofia","src.r1943.coords-sofia","src.r1943.ragaru2017","src.tar.coord.sofia","src.tar.sofia","src.ata.coord.sofia","src.ata.sendov2013"],"short":"Sofia","guideUrl":null,"slug":"unif.sofia","url":"/pl/map/#unif.sofia"}],"map":null,"activity":null,"audio":{"durationSeconds":38.861916666666666,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rescue-1943.rescue-1943.s3-delegation","duration":38.955,"src":"/audio/pl/rescue-1943/s3-delegation.2d362e6b.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.r1943.ragaru2017"},{"id":"src.r1943.silent-heroes"}]},{"id":"rescue-1943.s4-letter","number":6,"kind":"artifact","title":"Data i odręcznie zapisane nazwiska","body":"Spójrz na datę nad odręcznie zapisanymi nazwiskami: 17 marca 1943 r. Peszew przygotowuje list do premiera Bogdana Fiłowa przeciwko deportacji. Przyłącza się do niego jeszcze 42 posłów popierających rząd. Posłowie są przedstawicielami w parlamencie.\n\nZdjęcie dokumentu pokazuje ostatnią stronę, a nie cały list. Powstał on po odłożeniu aresztowań 9 marca.\n\nPeszew traci stanowisko wiceprzewodniczącego. Jego protest nie powstrzymuje deportacji z okupowanych terytoriów. List świadczy o sprzeciwie, ale nie oznacza, że wszyscy zagrożeni są już bezpieczni.","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-letter-396.54900fd9.avif","w":396}],"dominant":"#f1f1f1","h":742,"w":396,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-letter-396.54900fd9.webp","w":396}],"src":"/media/asset-r1943-letter-396.54900fd9.webp","id":"asset.r1943.letter","alt":"Strona z tekstem maszynowym, datą i dwiema kolumnami odręcznie zapisanych nazwisk.","objectCaption":"List Peszewa: ostatnia strona z datą 17 marca 1943 r. i odręcznie zapisanymi nazwiskami. Dokument archiwalny, nie jest to cały dokument.","caption":"List Peszewa: ostatnia strona z datą 17 marca 1943 r. i odręcznie zapisanymi nazwiskami. Dokument archiwalny, nie jest to cały dokument.","kindLabel":"Archiwum","kind":"archive","visibleKind":"Archiwum","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Lea Cohen · CC0 · Wikimedia Commons","license":"CC0","attribution":"Lea Cohen / Wikimedia Commons / CC0; source credit: State Archive of the Republic of Bulgaria. Peshev letter: final page with the date 17 March 1943 and handwritten names. Archive document, not the whole document. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Lea Cohen / Wikimedia Commons / CC0; source credit: State Archive of the Republic of Bulgaria. Peshev letter: final page with the date 17 March 1943 and handwritten names. Archive document, not the whole document. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPeshev_Letter.jpg","licenseUrl":"http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en"},{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-480.cea926c3.avif","w":480},{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-960.cea926c3.avif","w":960},{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-1600.cea926c3.avif","w":1600}],"dominant":"#8b8781","h":2400,"w":1800,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-960.cea926c3.webp","w":960}],"src":"/media/asset-r1943-typewriter-960.cea926c3.webp","id":"asset.r1943.typewriter","alt":"Czarna maszyna do pisania Adler z okrągłymi klawiszami w muzealnej gablocie.","objectCaption":"Maszyna do pisania Peszewa","caption":"Maszyna do pisania Adler, opisana w muzeum jako należąca do Peszewa. Nie ma dowodów, że napisano na niej list.","kindLabel":"Zdjęcie","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Biser Todorov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Biser Todorov / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. An Adler typewriter labelled in the museum as belonging to Peshev. No evidence establishes that it was used for the letter. Processed image. Museum display","attributionParts":[{"text":"Biser Todorov / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. An Adler typewriter labelled in the museum as belonging to Peshev. No evidence establishes that it was used for the letter. Processed image. Museum display","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Typewriter_%22Adler%22.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"},{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-order-480.6a140946.avif","w":480},{"src":"/media/asset-r1943-order-960.6a140946.avif","w":960},{"src":"/media/asset-r1943-order-1600.6a140946.avif","w":1600}],"dominant":"#8b7e69","h":2400,"w":1800,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-order-960.6a140946.webp","w":960}],"src":"/media/asset-r1943-order-960.6a140946.webp","id":"asset.r1943.order","alt":"Odznaczenie w kształcie gwiazdy, zawieszone na jasnej wstążce z kolorowymi brzegami, w muzealnej gablocie.","objectCaption":"Order jest odznaczeniem państwowym. Ten Order Stara Płanina przyznano Peszewowi pośmiertnie. Jest wystawiony w Narodowym Muzeum Historycznym. To późniejsze odznaczenie, nie dokument z 1943 r.","caption":"Order jest odznaczeniem państwowym. Ten Order Stara Płanina przyznano Peszewowi pośmiertnie. Jest wystawiony w Narodowym Muzeum Historycznym. To późniejsze odznaczenie, nie dokument z 1943 r.","kindLabel":"Zdjęcie","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Спасимир · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 3.0","attribution":"Спасимир / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0. Order of Stara Planina awarded posthumously to Peshev, displayed at the National History Museum. A later award, not a document from 1943. Processed image. Museum display","attributionParts":[{"text":"Спасимир / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0. Order of Stara Planina awarded posthumously to Peshev, displayed at the National History Museum. A later award, not a document from 1943. Processed image. Museum display","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NHMB-Order_Stara_planina-Dimitar_Peshev_01.JPG","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0"}],"hotspots":[{"id":"h.r1943.date","x":0.19,"y":0.326,"title":"Data","body":"Data to 17 marca 1943 r. List powstał po wstrzymaniu aresztowań 9 marca.","sourceIds":["src.r1943.image-letter","src.r1943.ragaru2017"],"certainty":"source_reported"},{"id":"h.r1943.signatures","x":0.25,"y":0.59,"title":"Nazwiska","body":"Zapisano tu nazwiska posłów, którzy poparli list. Samo zdjęcie nie pozwala ustalić, kto zapisał każdy z wierszy.","sourceIds":["src.r1943.image-letter","src.r1943.poppetrov2020"],"certainty":"source_reported"},{"id":"h.r1943.archive","x":0.81,"y":0.045,"title":"Pieczęć archiwalna","body":"W prawym górnym rogu widnieje oznaczenie archiwalne. Nie jest to nakaz deportacji ani dowód zgody cara.","sourceIds":["src.r1943.image-letter"],"certainty":"source_reported"}],"places":[],"map":null,"activity":null,"audio":{"durationSeconds":38.29304166666667,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rescue-1943.rescue-1943.s4-letter","duration":38.4,"src":"/audio/pl/rescue-1943/s4-letter.d0bae1c5.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.r1943.ragaru2017"},{"id":"src.r1943.image-letter"},{"id":"src.r1943.image-typewriter"},{"id":"src.r1943.image-order"},{"id":"src.r1943.poppetrov2020"}]},{"id":"rescue-1943.a2-timeline","number":7,"kind":"activity","title":"Zadanie: ułóż wydarzenia w czasie","body":"","images":[],"hotspots":[],"places":[],"map":null,"activity":{"id":"q.r1943.timeline","kind":"sequence","prompt":"Ułóż wydarzenia od najwcześniejszego.","sourceIds":["src.r1943.ragaru2017"],"items":[{"id":"ev-axis","label":"Sojusz z Osią"},{"id":"ev-agreement","label":"Porozumienie o deportacji"},{"id":"ev-halt","label":"Peszew nalega przed ministrem"},{"id":"ev-letter","label":"List Peszewa"}],"explanation":"Najpierw zawarto sojusz w 1941 r. W 1943 r. nastąpiły lutowe porozumienie, interwencja 9 marca i list z 17 marca.","correctOrderIds":["ev-axis","ev-agreement","ev-halt","ev-letter"],"sources":[{"id":"src.r1943.ragaru2017"}]},"audio":{"durationSeconds":2.9755,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rescue-1943.rescue-1943.a2-timeline","duration":3.072,"src":"/audio/pl/rescue-1943/a2-timeline.8f45ff1b.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.r1943.ragaru2017"}]},{"id":"rescue-1943.s5-church","number":8,"kind":"narrative","title":"Telegram i otwarte drzwi","body":"Żydowscy przedstawiciele szukają wsparcia także u przywódców cerkiewnych. Metropolita sofijski Stefan wstawia się u cara Borysa III. Metropolita kieruje cerkwiami prawosławnymi na danym obszarze. Stefan deklaruje gotowość udzielenia prześladowanym schronienia w cerkwiach i monasterach.\n\nW Płowdiwie metropolita Cyryl wysyła telegram do cara i zwraca się do miejscowej policji. Telegram to krótka wiadomość szybko przekazywana na odległość. Kiedy nakaz deportacji z Płowdiwu zostaje odwołany, Cyryl przekazuje wiadomość zatrzymanym w szkole.","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-kiril-grave-480.385c1850.avif","w":480},{"src":"/media/asset-r1943-kiril-grave-960.385c1850.avif","w":960},{"src":"/media/asset-r1943-kiril-grave-1067.385c1850.avif","w":1067}],"dominant":"#7f8082","h":1600,"w":1067,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-kiril-grave-960.385c1850.webp","w":960}],"src":"/media/asset-r1943-kiril-grave-960.385c1850.webp","id":"asset.r1943.kiril-grave","alt":"Jasna kamienna płyta z krzyżem, imieniem Kirił i datami 1901–1971.","objectCaption":"Płyta nagrobna Kiriła w monasterze baczkowskim. Współczesne zdjęcie.","caption":"Płyta nagrobna Kiriła w monasterze baczkowskim. Współczesne zdjęcie.","kindLabel":"Zdjęcie","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"cover","credit":"Kritzolina · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Kritzolina / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. Kiril’s gravestone at Bachkovo Monastery. Modern photograph. Processed image. Site today","attributionParts":[{"text":"Kritzolina / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. Kiril’s gravestone at Bachkovo Monastery. Modern photograph. Processed image. Site today","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gravestone_of_Patriarch_Kyril_in_Bachkovo_Monastery_01.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"},{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-plaque-480.b2fed6ec.avif","w":480},{"src":"/media/asset-r1943-plaque-960.b2fed6ec.avif","w":960},{"src":"/media/asset-r1943-plaque-1600.b2fed6ec.avif","w":1600}],"dominant":"#a3a192","h":1200,"w":1600,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-plaque-960.b2fed6ec.webp","w":960}],"src":"/media/asset-r1943-plaque-960.b2fed6ec.webp","id":"asset.r1943.plaque","alt":"Żółtawa tablica z bułgarskim napisem i ozdobnymi gałązkami, umieszczona na ścianie.","objectCaption":"Tablica przy synagodze w Płowdiwie upamiętniająca Peszewa, Stefana i Kiriła. Współczesne upamiętnienie.","caption":"Tablica przy synagodze w Płowdiwie upamiętniająca Peszewa, Stefana i Kiriła. Współczesne upamiętnienie.","kindLabel":"Zdjęcie","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"cover","credit":"יוסי נבו, Yossi Nevo · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 3.0","attribution":"יוסי נבו, Yossi Nevo / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0. Commemorative plaque at the Plovdiv synagogue for Peshev, Stefan and Kiril. Modern commemoration. Processed image. Site today","attributionParts":[{"text":"יוסי נבו, Yossi Nevo / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0. Commemorative plaque at the Plovdiv synagogue for Peshev, Stefan and Kiril. Modern commemoration. Processed image. Site today","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Synagogue_in_Plovdiv_F.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0"}],"hotspots":[],"places":[{"note":"Sofia była stolicą Księstwa Bułgarii i celem serbskiej ofensywy w listopadzie 1885 roku.","precision":"approximate","id":"place.unif.sofia","name":"Sofia","latitude":42.697886,"longitude":23.321726,"accuracy":"approximate","radiusMeters":5000,"sourceIds":["src.unif.coords.sofia","src.r1943.coords-sofia","src.r1943.ragaru2017","src.tar.coord.sofia","src.tar.sofia","src.ata.coord.sofia","src.ata.sendov2013"],"short":"Sofia","guideUrl":null,"slug":"unif.sofia","url":"/pl/map/#unif.sofia"},{"note":"W Płowdiwie 6 września 1885 roku ogłoszono zjednoczenie Księstwa Bułgarii z Rumelią Wschodnią.","precision":"approximate","id":"place.unif.plovdiv","name":"Płowdiw","latitude":42.142086,"longitude":24.741454,"accuracy":"approximate","radiusMeters":5000,"sourceIds":["src.unif.coords.plovdiv","src.r1943.coords-plovdiv","src.r1943.ragaru2017","src.r1943.huji-clergy"],"short":"Płowdiw","guideUrl":null,"slug":"unif.plovdiv","url":"/pl/map/#unif.plovdiv"}],"map":null,"activity":null,"audio":{"durationSeconds":33.26591666666667,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rescue-1943.rescue-1943.s5-church","duration":33.365,"src":"/audio/pl/rescue-1943/s5-church.e330e1b7.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.r1943.yv-clergy"},{"id":"src.r1943.huji-clergy"},{"id":"src.r1943.ragaru2017"}]},{"id":"rescue-1943.s6-remember-both","number":9,"kind":"narrative","title":"Pomnik w Treblince","body":"Około 48 000 Żydów w dawnych granicach nie wysłano do nazistowskich obozów. Prześladowania jednak trwają. Władze wysiedlają Żydów z Sofii na prowincję. Mężczyźni są zmuszani do pracy przymusowej.\n\nWładze bułgarskie deportują ponad 11 000 Żydów z okupowanych ziem. Niemal wszyscy zostają zamordowani przez nazistów w Treblince. To obóz zagłady w okupowanej Polsce. Przywożono tam ludzi, aby ich zabić.\n\nDzisiejszy pomnik przypomina o zamordowanych. Pamiętamy o nich razem z ocalałymi.","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-treblinka-480.e5db6e47.avif","w":480},{"src":"/media/asset-r1943-treblinka-960.e5db6e47.avif","w":960},{"src":"/media/asset-r1943-treblinka-1600.e5db6e47.avif","w":1600}],"dominant":"#889496","h":1068,"w":1600,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-treblinka-960.e5db6e47.webp","w":960}],"src":"/media/asset-r1943-treblinka-960.e5db6e47.webp","id":"asset.r1943.treblinka","alt":"Wysoki kamienny pomnik o szorstkiej powierzchni; otacza go wiele mniejszych kamieni.","objectCaption":"Dzisiejsze miejsce pamięci na terenie Treblinki II. Powojenny pomnik, a nie zachowany budynek obozowy.","caption":"Dzisiejsze miejsce pamięci na terenie Treblinki II. Powojenny pomnik, a nie zachowany budynek obozowy.","kindLabel":"Zdjęcie","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"cover","credit":"Adrian Grycuk · CC BY-SA 3.0 pl · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 3.0 pl","attribution":"Photo: Adrian Grycuk; editing: Jacek Halicki / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0 PL. Processed image. Site today","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Adrian Grycuk; editing: Jacek Halicki / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0 PL. Processed image. Site today","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Treblinka_Memorial_2013_01.JPG","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en"}],"hotspots":[],"places":[{"note":"Miejsce nazistowskiego obozu zagłady w okupowanej Polsce; dziś miejsce pamięci.","precision":"approximate","id":"place.r1943.treblinka","name":"Treblinka II","latitude":52.63111111111111,"longitude":22.053055555555556,"accuracy":"approximate","radiusMeters":500,"sourceIds":["src.r1943.coords-treblinka","src.r1943.ragaru2017"],"guideUrl":null,"slug":"r1943.treblinka","url":"/pl/map/#r1943.treblinka"}],"map":null,"activity":null,"audio":{"durationSeconds":32.72025,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rescue-1943.rescue-1943.s6-remember-both","duration":32.811,"src":"/audio/pl/rescue-1943/s6-remember-both.4bad0e3f.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.r1943.ushmm"},{"id":"src.r1943.ragaru2017"},{"id":"src.r1943.treblinka-museum"}]},{"id":"rescue-1943.a3-matching","number":10,"kind":"activity","title":"Zadanie: połącz osoby i działania","body":"","images":[],"hotspots":[],"places":[],"map":null,"activity":{"id":"q.r1943.matching","kind":"matching","prompt":"Połącz każdą osobę z działaniem opisanym w opowieści.","sourceIds":["src.r1943.ragaru2017","src.r1943.huji-clergy","src.r1943.yv-clergy"],"items":[{"id":"m-peshev","label":"Dimityr Peszew","pairedLabel":"List do premiera z podpisami posłów"},{"id":"m-stefan","label":"Metropolita Stefan","pairedLabel":"Proponuje schronienie w cerkwiach i monasterach"},{"id":"m-kiril","label":"Metropolita Cyryl","pairedLabel":"Ogłasza odwołanie deportacji w Płowdiwie"}],"explanation":"Peszew działa w parlamencie. Stefan wstawia się w Sofii i proponuje schronienie. Cyryl działa w Płowdiwie i odwiedza szkołę.","sources":[{"id":"src.r1943.ragaru2017"},{"id":"src.r1943.huji-clergy"},{"id":"src.r1943.yv-clergy"}],"columns":["Osoba","Rola"]},"audio":{"durationSeconds":4.159708333333334,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rescue-1943.rescue-1943.a3-matching","duration":4.267,"src":"/audio/pl/rescue-1943/a3-matching.c9872bcd.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.r1943.ragaru2017"},{"id":"src.r1943.huji-clergy"},{"id":"src.r1943.yv-clergy"}]}],"minutes":5,"sources":[{"year":2025,"url":"https://cja.huji.ac.il/browser.php?id=58073&mode=set","institutionOrAuthor":"Liza Schwartz / Center for Jewish Art, Hebrew University of Jerusalem","id":"src.r1943.huji-clergy","authors":["Liza Schwartz / Center for Jewish Art, Hebrew University of Jerusalem"],"title":"Gratitude Plaque to Patriarch Kiril and Exarch Stefan on the Gates of Bachkovo Monastery in Plovdiv, Bulgaria, 2009","container":"The Bezalel Narkiss Index of Jewish Art and Material Culture, object 58073","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02"},{"year":null,"url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPeshev_Letter.jpg","institutionOrAuthor":"Lea Cohen","id":"src.r1943.image-letter","authors":["Lea Cohen"],"title":"File:DPeshev Letter.jpg","container":"Wikimedia Commons","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02","license":"CC0"},{"year":null,"url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NHMB-Order_Stara_planina-Dimitar_Peshev_01.JPG","institutionOrAuthor":"Спасимир","id":"src.r1943.image-order","authors":["Спасимир"],"title":"File:NHMB-Order Stara planina-Dimitar Peshev 01.JPG","container":"Wikimedia Commons","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02","license":"CC BY-SA 3.0"},{"year":null,"url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Typewriter_%22Adler%22.jpg","institutionOrAuthor":"Biser Todorov","id":"src.r1943.image-typewriter","authors":["Biser Todorov"],"title":"File:Typewriter \"Adler\".jpg","container":"Wikimedia Commons","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02","license":"CC BY-SA 4.0"},{"year":null,"url":"https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-nazi-party-1","institutionOrAuthor":"United States Holocaust Memorial Museum","id":"src.r1943.nazi-party","authors":["United States Holocaust Memorial Museum"],"title":"The Nazi Party","container":"Holocaust Encyclopedia","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02"},{"year":2020,"url":"https://api.bulgarianhistory.shop/uploads/pdf/1601885839991_otkusdimiturpeshev02.pdf","institutionOrAuthor":"Николай Поппетров","id":"src.r1943.poppetrov2020","authors":["Николай Поппетров"],"title":"Една винаги актуална история. Спомените на Димитър Пешев и тяхното значение (Вместо предговор)","container":"Димитър Пешев, Спомени. София: БИ 93. ISBN 978-619-7496-66-6","pages":"15","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02","isPdf":true,"fieldLanguages":{"title":"bg","container":"bg"}},{"year":2017,"url":"https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/contrasting-destinies-plight-bulgarian-jews-and-jews-bulgarian-occupied-greek-and-yugoslav-.html","institutionOrAuthor":"Nadège Ragaru","id":"src.r1943.ragaru2017","authors":["Nadège Ragaru"],"title":"Contrasting Destinies: The Plight of Bulgarian Jews and the Jews in Bulgarian-occupied Greek and Yugoslav Territories during World War Two","container":"Mass Violence & Résistance / Sciences Po","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02"},{"year":null,"url":"https://www.gedenkstaette-stille-helden.de/en/silent-heroes/biographies/biographie/detail-419","institutionOrAuthor":"Silent Heroes Memorial Center / German Resistance Memorial Center Foundation","id":"src.r1943.silent-heroes","authors":["Silent Heroes Memorial Center / German Resistance Memorial Center Foundation"],"title":"Dimitar Peshev","container":"Silent Heroes: Biographies","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02"},{"year":null,"url":"https://muzeumtreblinka.eu/upamietnienie/","institutionOrAuthor":"Muzeum Treblinka","id":"src.r1943.treblinka-museum","authors":["Muzeum Treblinka"],"title":"Upamiętnienie","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02","container":""},{"year":null,"url":"https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/bulgaria","institutionOrAuthor":"United States Holocaust Memorial Museum","id":"src.r1943.ushmm","authors":["United States Holocaust Memorial Museum"],"title":"Bulgaria","container":"Holocaust Encyclopedia","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02"},{"year":2001,"url":"https://www.yadvashem.org/press-release/29-november-2001-10-23.html","institutionOrAuthor":"Yad Vashem","id":"src.r1943.yv-clergy","authors":["Yad Vashem"],"title":"Two Bulgarian Clergymen Named as Righteous Among the Nations for Saving Jews during the Holocaust","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02","container":""},{"year":2024,"url":"https://wwv.yadvashem.org/yv/pdf-drupal/bulgaria.pdf","institutionOrAuthor":"Yad Vashem","id":"src.r1943.yv-list","authors":["Yad Vashem"],"title":"Righteous Among the Nations: Bulgaria","accessedOn":"2026-11-02","accessed":"2026-11-02","isPdf":true,"container":""}],"credits":[{"id":"asset.r1943.typewriter-cutout","src":"/media/asset-r1943-typewriter-cutout-960.919b11d7.webp","alt":"Wycięty detal; tło usunięte. Czarna maszyna do pisania Adler z okrągłymi klawiszami w muzealnej gablocie.","w":1695,"h":1820,"caption":"Maszyna do pisania Adler, opisana w muzeum jako należąca do Peszewa. Nie ma dowodów, że napisano na niej list.","kindLabel":"Zdjęcie","credit":"Biser Todorov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Biser Todorov / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. An Adler typewriter labelled in the museum as belonging to Peshev. No evidence establishes that it was used for the letter. Cut-out detail; background removed. Museum display","attributionParts":[{"text":"Biser Todorov / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. An Adler typewriter labelled in the museum as belonging to Peshev. No evidence establishes that it was used for the letter. Cut-out detail; background removed. Museum display","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Typewriter_%22Adler%22.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.r1943.peshev","src":"/media/asset-r1943-peshev-393.e47b86c8.webp","alt":"Czarno-biały portret mężczyzny z krótkimi włosami i wąsem, w garniturze i krawacie.","w":393,"h":567,"caption":"Dimityr Peszew w 1937 r. według opisu pliku. Portret archiwalny.","kindLabel":"Archiwum","visibleKind":"Archiwum","credit":"Nieznany fotograf · Public domain · Wikimedia Commons","license":"Public domain","attribution":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited source: Yad Vashem. Processed image. Archive photograph","attributionParts":[{"text":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited source: Yad Vashem. Processed image. Archive photograph","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dimitar_Peshev_2.jpg","licenseUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dimitar_Peshev_2.jpg#Licensing","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.r1943.deportation","src":"/media/asset-r1943-deportation-960.4077968c.webp","alt":"Czarno-białe zdjęcie: ludzie z bagażami przy otwartym wagonie towarowym; w pobliżu stoją umundurowani mężczyźni.","w":1024,"h":640,"caption":"Deportacja macedońskich Żydów, 1943 r. Zdjęcie archiwalne. Dokładne miejsce i dzień wykonania tego zdjęcia nie zostały tu ustalone.","kindLabel":"Archiwum","visibleKind":"Archiwum","credit":"Nieznany fotograf · Public domain · Wikimedia Commons","license":"Public domain","attribution":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited sources: Republika; Holocaust Fund of the Jews from Macedonia. Processed image. Archive photograph","attributionParts":[{"text":"Unknown photographer / Wikimedia Commons / Public domain. Credited sources: Republika; Holocaust Fund of the Jews from Macedonia. Processed image. Archive photograph","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bulgaria_deporting_the_Macedonian_Jews.jpg","licenseUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bulgaria_deporting_the_Macedonian_Jews.jpg#Licensing","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.r1943.letter","src":"/media/asset-r1943-letter-396.54900fd9.webp","alt":"Strona z tekstem maszynowym, datą i dwiema kolumnami odręcznie zapisanych nazwisk.","w":396,"h":742,"caption":"List Peszewa: ostatnia strona z datą 17 marca 1943 r. i odręcznie zapisanymi nazwiskami. Dokument archiwalny, nie jest to cały dokument.","kindLabel":"Archiwum","visibleKind":"Archiwum","credit":"Lea Cohen · CC0 · Wikimedia Commons","license":"CC0","attribution":"Lea Cohen / Wikimedia Commons / CC0; source credit: State Archive of the Republic of Bulgaria. Peshev letter: final page with the date 17 March 1943 and handwritten names. Archive document, not the whole document. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Lea Cohen / Wikimedia Commons / CC0; source credit: State Archive of the Republic of Bulgaria. Peshev letter: final page with the date 17 March 1943 and handwritten names. Archive document, not the whole document. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DPeshev_Letter.jpg","licenseUrl":"http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.r1943.typewriter","src":"/media/asset-r1943-typewriter-960.cea926c3.webp","alt":"Czarna maszyna do pisania Adler z okrągłymi klawiszami w muzealnej gablocie.","w":1800,"h":2400,"caption":"Maszyna do pisania Adler, opisana w muzeum jako należąca do Peszewa. Nie ma dowodów, że napisano na niej list.","kindLabel":"Zdjęcie","credit":"Biser Todorov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Biser Todorov / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. An Adler typewriter labelled in the museum as belonging to Peshev. No evidence establishes that it was used for the letter. Processed image. Museum display","attributionParts":[{"text":"Biser Todorov / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. An Adler typewriter labelled in the museum as belonging to Peshev. No evidence establishes that it was used for the letter. Processed image. Museum display","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Typewriter_%22Adler%22.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.r1943.order","src":"/media/asset-r1943-order-960.6a140946.webp","alt":"Odznaczenie w kształcie gwiazdy, zawieszone na jasnej wstążce z kolorowymi brzegami, w muzealnej gablocie.","w":1800,"h":2400,"caption":"Order jest odznaczeniem państwowym. Ten Order Stara Płanina przyznano Peszewowi pośmiertnie. Jest wystawiony w Narodowym Muzeum Historycznym. To późniejsze odznaczenie, nie dokument z 1943 r.","kindLabel":"Zdjęcie","credit":"Спасимир · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 3.0","attribution":"Спасимир / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0. Order of Stara Planina awarded posthumously to Peshev, displayed at the National History Museum. A later award, not a document from 1943. Processed image. Museum display","attributionParts":[{"text":"Спасимир / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0. Order of Stara Planina awarded posthumously to Peshev, displayed at the National History Museum. A later award, not a document from 1943. Processed image. Museum display","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NHMB-Order_Stara_planina-Dimitar_Peshev_01.JPG","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.r1943.kiril-grave","src":"/media/asset-r1943-kiril-grave-960.385c1850.webp","alt":"Jasna kamienna płyta z krzyżem, imieniem Kirił i datami 1901–1971.","w":1067,"h":1600,"caption":"Płyta nagrobna Kiriła w monasterze baczkowskim. Współczesne zdjęcie.","kindLabel":"Zdjęcie","credit":"Kritzolina · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Kritzolina / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. Kiril’s gravestone at Bachkovo Monastery. Modern photograph. Processed image. Site today","attributionParts":[{"text":"Kritzolina / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. Kiril’s gravestone at Bachkovo Monastery. Modern photograph. Processed image. Site today","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gravestone_of_Patriarch_Kyril_in_Bachkovo_Monastery_01.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.r1943.plaque","src":"/media/asset-r1943-plaque-960.b2fed6ec.webp","alt":"Żółtawa tablica z bułgarskim napisem i ozdobnymi gałązkami, umieszczona na ścianie.","w":1600,"h":1200,"caption":"Tablica przy synagodze w Płowdiwie upamiętniająca Peszewa, Stefana i Kiriła. Współczesne upamiętnienie.","kindLabel":"Zdjęcie","credit":"יוסי נבו, Yossi Nevo · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 3.0","attribution":"יוסי נבו, Yossi Nevo / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0. Commemorative plaque at the Plovdiv synagogue for Peshev, Stefan and Kiril. Modern commemoration. Processed image. Site today","attributionParts":[{"text":"יוסי נבו, Yossi Nevo / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0. Commemorative plaque at the Plovdiv synagogue for Peshev, Stefan and Kiril. Modern commemoration. Processed image. Site today","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Synagogue_in_Plovdiv_F.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.r1943.treblinka","src":"/media/asset-r1943-treblinka-960.e5db6e47.webp","alt":"Wysoki kamienny pomnik o szorstkiej powierzchni; otacza go wiele mniejszych kamieni.","w":1600,"h":1068,"caption":"Dzisiejsze miejsce pamięci na terenie Treblinki II. Powojenny pomnik, a nie zachowany budynek obozowy.","kindLabel":"Zdjęcie","credit":"Adrian Grycuk · CC BY-SA 3.0 pl · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 3.0 pl","attribution":"Photo: Adrian Grycuk; editing: Jacek Halicki / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0 PL. Processed image. Site today","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Adrian Grycuk; editing: Jacek Halicki / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0 PL. Processed image. Site today","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Treblinka_Memorial_2013_01.JPG","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"map-relief","src":"/assets/maps/relief@3x.jpg?v=075869a7dd","thumb":"/media/map/map-relief-2x-1024.4c826249.avif","alt":"Kontekst geograficzny bez granic historycznych","w":3072,"h":1987,"caption":"","kindLabel":"Kontekst geograficzny bez granic historycznych","visibleKind":"Kontekst geograficzny bez granic historycznych","credit":"Tom Patterson · Nathaniel Vaughn Kelso · Domena publiczna · Natural Earth","license":"Domena publiczna","attribution":"Tom Patterson · Nathaniel Vaughn Kelso","attributionParts":null,"sourceUrl":"https://www.naturalearthdata.com/downloads/10m-raster-data/10m-gray-earth/","licenseUrl":"https://www.naturalearthdata.com/about/terms-of-use/","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}}],"places":[{"note":"Miasto, z którego przybyła delegacja. Punkt nie oznacza konkretnego spotkania.","precision":"approximate","id":"place.r1943.kyustendil","name":"Kiustendił","latitude":42.279668,"longitude":22.687015,"accuracy":"approximate","radiusMeters":2500,"sourceIds":["src.r1943.coords-kyustendil","src.r1943.ragaru2017"],"guideUrl":null,"slug":"r1943.kyustendil","url":"/pl/map/#r1943.kyustendil"},{"note":"W Płowdiwie 6 września 1885 roku ogłoszono zjednoczenie Księstwa Bułgarii z Rumelią Wschodnią.","precision":"approximate","id":"place.unif.plovdiv","name":"Płowdiw","latitude":42.142086,"longitude":24.741454,"accuracy":"approximate","radiusMeters":5000,"sourceIds":["src.unif.coords.plovdiv","src.r1943.coords-plovdiv","src.r1943.ragaru2017","src.r1943.huji-clergy"],"short":"Płowdiw","guideUrl":null,"slug":"unif.plovdiv","url":"/pl/map/#unif.plovdiv"},{"note":"Miasto obozu przejściowego Monopol. Punkt miejski, nie współrzędne magazynu.","precision":"approximate","id":"place.r1943.skopje","name":"Skopje","latitude":41.99611111111111,"longitude":21.431666666666665,"accuracy":"approximate","radiusMeters":5000,"sourceIds":["src.r1943.coords-skopje","src.r1943.ragaru2017"],"guideUrl":null,"slug":"r1943.skopje","url":"/pl/map/#r1943.skopje"},{"note":"Sofia była stolicą Księstwa Bułgarii i celem serbskiej ofensywy w listopadzie 1885 roku.","precision":"approximate","id":"place.unif.sofia","name":"Sofia","latitude":42.697886,"longitude":23.321726,"accuracy":"approximate","radiusMeters":5000,"sourceIds":["src.unif.coords.sofia","src.r1943.coords-sofia","src.r1943.ragaru2017","src.tar.coord.sofia","src.tar.sofia","src.ata.coord.sofia","src.ata.sendov2013"],"short":"Sofia","guideUrl":null,"slug":"unif.sofia","url":"/pl/map/#unif.sofia"},{"note":"Miejsce nazistowskiego obozu zagłady w okupowanej Polsce; dziś miejsce pamięci.","precision":"approximate","id":"place.r1943.treblinka","name":"Treblinka II","latitude":52.63111111111111,"longitude":22.053055555555556,"accuracy":"approximate","radiusMeters":500,"sourceIds":["src.r1943.coords-treblinka","src.r1943.ragaru2017"],"guideUrl":null,"slug":"r1943.treblinka","url":"/pl/map/#r1943.treblinka"}],"find":null,"next":[{"storyId":"story.georgi-ivanov-1979","title":"Na orbitę, bez dokowania","topic":"Georgi Iwanow","eyebrow":"Georgi Iwanow · Bajkonur","url":"/pl/stories/georgi-ivanov-1979/","reason":"Zobaczcie, jak Bułgaria zmienia się w późniejszej epoce.","image":{"alpha":true,"avif":[{"src":"/media/asset-cosmos-capsule-cutout-480.e61f7ab3.avif","w":480},{"src":"/media/asset-cosmos-capsule-cutout-960.e61f7ab3.avif","w":960},{"src":"/media/asset-cosmos-capsule-cutout-1600.e61f7ab3.avif","w":1600}],"dominant":"#66584e","h":1781,"w":1618,"webp":[{"src":"/media/asset-cosmos-capsule-cutout-960.e61f7ab3.webp","w":960}],"src":"/media/asset-cosmos-capsule-cutout-960.e61f7ab3.webp","id":"asset.cosmos.capsule-cutout","alt":"Wycięty detal; tło usunięte. Kapsuła w kształcie dzwonu o ciemnej i brązowej powierzchni, z okrągłym iluminatorem i spadochronem po lewej.","objectCaption":"Kapsuła Sojuza 33","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Scroch · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Scroch / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Cut-out detail; background removed.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Scroch / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Cut-out detail; background removed.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Soyuz_33_descent_module.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"},"minutes":5,"sceneCount":9},{"storyId":"story.madara-rider","title":"Jeździec nad ścieżką","topic":"Jeździec z Madary","eyebrow":"Jeździec z Madary · Madara","url":"/pl/stories/madara-rider/","reason":"","image":{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-madara-relief-main-480.569987f2.avif","w":480},{"src":"/media/asset-madara-relief-main-960.569987f2.avif","w":960},{"src":"/media/asset-madara-relief-main-1600.569987f2.avif","w":1600},{"src":"/media/asset-madara-relief-main-2400.569987f2.avif","w":2400}],"dominant":"#89847e","h":1600,"w":2400,"webp":[{"src":"/media/asset-madara-relief-main-960.569987f2.webp","w":960}],"src":"/media/asset-madara-relief-main-960.569987f2.webp","id":"asset.madara.relief.main","alt":"Jeździec, pies za koniem i lew pod przednimi nogami konia; u góry widać wiersze inskrypcji.","objectCaption":"Jeździec z Madary","caption":"Jeździec, pies za koniem i lew pod przednimi nogami konia; u góry widać wiersze inskrypcji.","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Diego Delso · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Diego Delso, [delso.photo](https://delso.photo), Wikimedia Commons, [CC BY-SA 4.0](https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Diego Delso, [delso.photo](https://delso.photo), Wikimedia Commons, [CC BY-SA 4.0](https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Caballero_de_Madara,_reserva_hist%C3%B3rico-arqueol%C3%B3gica_Nacional_de_Madara,_Bulgaria,_2016-05-27,_DD_38.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"},"minutes":5,"sceneCount":9},{"storyId":"story.revival-school-gabrovo","title":"Jak szkoła zmieniła miasto","topic":"Szkoła w Gabrowie z 1835 roku","eyebrow":"Szkoła w Gabrowie z 1835 roku · Gabrowo","url":"/pl/stories/revival-school-gabrovo/","reason":"","image":{"alpha":true,"avif":[{"src":"/media/asset-gabrovo-riben-bukvar-whale-dolphin-cutout-267.177c9b4e.avif","w":267}],"dominant":"#ac9075","h":549,"w":267,"webp":[{"src":"/media/asset-gabrovo-riben-bukvar-whale-dolphin-cutout-267.177c9b4e.webp","w":267}],"src":"/media/asset-gabrovo-riben-bukvar-whale-dolphin-cutout-267.177c9b4e.webp","id":"asset.gabrovo.riben-bukvar-whale-dolphin-cutout","alt":"Wycięty detal; tło usunięte. Strona z rycinami z Elementarza rybnego: dwa ptaki oznaczone numerami 9 i 10, delfin z numerem 12 i duży wieloryb z numerem 11","objectCaption":"Ilustracje z elementarza","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Photonik · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Illustrations from the Fish Primer, first published in 1824. The photographed copy is undated. Photo: Photonik / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Cut-out detail; background removed.","attributionParts":[{"text":"Illustrations from the Fish Primer, first published in 1824. The photographed copy is undated. Photo: Photonik / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Cut-out detail; background removed.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Riben-bukvar-pril3-1600.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/"},"minutes":6,"sceneCount":9}],"people":[{"id":"person.peshev","name":"Dimityr Peszew","url":"/pl/people/peshev/"},{"id":"person.stefan-exarch","name":"Stefan","url":"/pl/people/stefan-exarch/"},{"id":"person.kiril-patriarch","name":"Cyryl","url":"/pl/people/kiril-patriarch/"},{"id":"person.boris-iii","name":"Borys III","url":"/pl/people/boris-iii/"},{"id":"person.hitler","name":"Adolf Hitler","url":"/pl/people/hitler/"},{"id":"person.belev","name":"Aleksandyr Belew","url":"/pl/people/belev/"},{"id":"person.dannecker","name":"Theodor Dannecker","url":"/pl/people/dannecker/"},{"id":"person.gabrovski","name":"Petyr Gabrowski","url":"/pl/people/gabrovski/"},{"id":"person.filov","name":"Bogdan Fiłow","url":"/pl/people/filov/"},{"id":"person.petar-mihalev","name":"Petyr Michalew","url":"/pl/people/petar-mihalev/"},{"id":"person.vladimir-kurtev","name":"Władimir Kurtew","url":"/pl/people/vladimir-kurtev/"},{"id":"person.ivan-momchilov","name":"Iwan Momcziłow","url":"/pl/people/ivan-momchilov/"},{"id":"person.asen-suichmezov","name":"Asen Suiczmezow","url":"/pl/people/asen-suichmezov/"}],"rulers":[{"id":"ruler.boris-iii","name":"Borys III","url":"/pl/rulers/boris-iii/"}],"status":"draft","fact":{"id":"fact.discover.rescue-1943","storyId":"story.rescue-1943","factId":"F04","text":"Ustawę o ochronie narodu przyjęto pod koniec 1940 r.; weszła w życie w styczniu 1941 r.","sourceIds":["src.r1943.ragaru2017"]},"collectionFind":{"number":25,"total":59,"title":"Maszyna do pisania Peszewa","dateLabel":"Brak datowania","image":{"alpha":true,"avif":[{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-cutout-480.919b11d7.avif","w":480},{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-cutout-960.919b11d7.avif","w":960},{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-cutout-1600.919b11d7.avif","w":1600}],"dominant":"#6b635c","h":1820,"w":1695,"webp":[{"src":"/media/asset-r1943-typewriter-cutout-960.919b11d7.webp","w":960}],"src":"/media/asset-r1943-typewriter-cutout-960.919b11d7.webp","id":"asset.r1943.typewriter-cutout","alt":"Wycięty detal; tło usunięte. Czarna maszyna do pisania Adler z okrągłymi klawiszami w muzealnej gablocie.","objectCaption":"Maszyna do pisania Peszewa","caption":"Maszyna do pisania Adler, opisana w muzeum jako należąca do Peszewa. Nie ma dowodów, że napisano na niej list.","kindLabel":"Zdjęcie","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Biser Todorov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Biser Todorov / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. An Adler typewriter labelled in the museum as belonging to Peshev. No evidence establishes that it was used for the letter. Cut-out detail; background removed. Museum display","attributionParts":[{"text":"Biser Todorov / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0. An Adler typewriter labelled in the museum as belonging to Peshev. No evidence establishes that it was used for the letter. Cut-out detail; background removed. Museum display","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Typewriter_%22Adler%22.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"}},"ui":{"web.learnPromo":"Czytaj te historie po bułgarsku — poznaj język","web.travelPromo":"Odwiedź to miejsce — przewodnik po Bułgarii","web.autoAdvance":"Automatycznie przejdź do następnej sceny","web.repeatActivities":"Powtórz zadania","web.shortcuts":"Skróty klawiaturowe","web.sceneNavigation":"Poprzednia / następna scena","web.findCount":"Odkryto {count} z {total}","web.resumeNarration":"Wznów od {time}","web.activityLabel":"Zadanie","web.skippedActivities":"Zadania · {count} — rozpocznij","web.placesCount":"miejsca: {count}","web.moreAnswers":"Więcej odpowiedzi poniżej","web.playerSceneOf":"Scena {scene} z {total}: {title}","web.closeStory":"Zamknij historię","web.imageFit":"Pokaż cały obraz","web.activityOf":"Zadanie · {scene} z {total}","web.activityMoved":"Przeniesiono: pozycja {scene} z {total}","web.activityIncomplete":"Połącz wszystkie pary","web.seekTen":"Wstecz / do przodu o 10 sekund","web.activityFromScene":"Ze sceny {scene}","web.nextStory":"Następna historia","web.transcriptRevised":"tekst doprecyzowano","action.close":"Zamknij","action.next":"Dalej","action.retry":"Spróbuj ponownie","activity.check":"Sprawdź","answer.correct":"Poprawnie","answer.incorrect":"Niezupełnie","audio.backTen":"Cofnij o 10 sekund","audio.pause":"Wstrzymaj","audio.play":"Odtwórz narrację","audio.seek":"Pozycja narracji","audio.speed":"Tempo narracji","audio.synthetic":"Głos syntetyczny","audio.unavailable":"Nagranie jest niedostępne. Tekst jest tutaj.","bookmark.add":"Zapisz opowieść","bookmark.inSaved":"W zapisanych","bookmark.remove":"Usuń zapisaną opowieść","bookmark.removed":"Usunięto zakładkę","credit.title":"Ilustracje","discover.audioMinutes %lld":{"one":"%lld minuta","few":"%lld minuty","many":"%lld minut","other":"%lld minuty"},"discover.mapLabel":"Kontekst geograficzny bez granic historycznych","player.approximate":"Przybliżone położenie","player.back":"Wstecz","player.completed":"Nowe znalezisko w twojej kolekcji","player.counter %lld %lld":"%1$lld / %2$lld","player.details %lld":"Szczegóły (%lld)","player.explanation":"Dlaczego?","player.finish":"Zakończ","player.firstCorrect":"✓ Poprawnie za pierwszym razem","player.firstOther":"Pierwsza próba pozostaje zapisana. Powtórka służy ćwiczeniu.","player.interpretation":"Interpretacja","player.matchHint":"Dotknij pojęcia po lewej, potem znaczenia po prawej. Dotknij połączonego elementu, aby rozłączyć parę.","player.moveDown":"Przesuń w dół","player.moveUp":"Przesuń w górę","player.nextDetail":"Następny szczegół","player.previousDetail":"Poprzedni szczegół","player.related":"Powiązane historie","player.scene %lld":"Część %lld","player.sequenceHint":"Ułóż od najstarszego do najnowszego.","player.showAll":"Pokaż wszystkie","player.skip":"Pomiń","player.sources %lld":"Źródła · %lld","player.summary %lld %lld":"Zadania: %1$lld z %2$lld poprawnie za pierwszym razem","player.unpair":"Rozłącz parę","player.vitrine":"Do znalezisk","sources.title":"Źródła","story.listen":"Słuchaj","story.sceneCount %lld":{"one":"%lld scena","few":"%lld sceny","many":"%lld scen","other":"%lld sceny"},"story.start":"Zacznij","answer.chosen":"Wybrana odpowiedź","answer.skipped":"Zadanie pominięte","answer.revealed":"Odpowiedź wyświetlona","answer.correctOrder":"Prawidłowa kolejność","answer.correctPairs":"Prawidłowe pary","answer.yours.correct":"Twoja odpowiedź · poprawna","answer.yours.incorrect":"Twoja odpowiedź · błędna","audio.stop":"Zatrzymaj odtwarzanie","Search.search.group.places":"Miejsca","Atlas.zoomIn":"Przybliż","Atlas.zoomOut":"Oddal"},"promos":{"learn":{"icon":"/media/promo/learn-160.webp","name":"Nauka bułgarskiego","url":"https://bulgaria.zydeno.com/pl/learn-bulgarian/"},"travel":{"icon":"/media/promo/travel-160.webp","name":"Przewodnik Bułgaria","url":"https://bulgaria.zydeno.com/pl/travel-guide-bulgaria/"}}}