{"version":2,"locale":"pl","id":"story.rila-monastery","hasFind":true,"slug":"rila-monastery","url":"/pl/stories/rila-monastery/","topic":"Monaster Rylski","title":"Wieża i życie wokół niej","summary":"Od Iwana Rylskiego i średniowiecznej wieży po księgi, malowidła epoki odrodzenia i nowe budynki po pożarze. Opowieść o tym, jak wspólnota przekazuje swoją pamięć.","cover":{"title":"Wieża i życie wokół niej","subtitle":"Monaster Rylski na przestrzeni wieków","hook":"Co przetrwało pożar klasztoru?","summary":"Od Iwana Rylskiego i średniowiecznej wieży po księgi, malowidła epoki odrodzenia i nowe budynki po pożarze. Opowieść o tym, jak wspólnota przekazuje swoją pamięć.","takeaway":"Ciągłość nie oznacza tu, że przetrwał każdy mur. Nasz wniosek jest bardziej konkretny: ludzie przekazywali życie monastyczne, księgi i umiejętności, nawet gdy odbudowywali budynki. Wieża jest średniowieczna, a główna cerkiew pochodzi z XIX wieku."},"sortYear":1834,"firstActivity":5,"epoch":{"id":"epoch.ottoman","styleId":"ottoman","sortOrder":2,"title":"Okres osmański","dateLabel":"1396–1878","eraShort":"Okres osmański","slug":"ottoman","fill":"#9A7B66","ink":"#221616","raised":"#A98F7D","dark":"#6D5F55"},"epochId":"epoch.ottoman","placeShort":"Monastyr Rilski","date":"1834–1862","image":{"alpha":true,"avif":[{"src":"/media/asset-rila-tower-cutout-480.023657ec.avif","w":480},{"src":"/media/asset-rila-tower-cutout-960.023657ec.avif","w":960},{"src":"/media/asset-rila-tower-cutout-1294.023657ec.avif","w":1294}],"dominant":"#887d77","h":2009,"w":1294,"webp":[{"src":"/media/asset-rila-tower-cutout-960.023657ec.webp","w":960}],"src":"/media/asset-rila-tower-cutout-960.023657ec.webp","id":"asset.rila.tower-cutout","alt":"Wycięty detal; tło usunięte. Kamienna wieża z późniejszą przybudówką z przodu i fragmentem głównej cerkwi po prawej.","objectCaption":"Wieża Chrelia","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Explorer1940 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Cut-out detail; background removed.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Cut-out detail; background removed.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_Tower_of_Hrelyo_02.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"},"scenes":[{"id":"rila-monastery.s1-after-fire","number":1,"kind":"narrative","title":"Po pożarze","body":"W 1833 r. pożar spustoszył Monaster Rylski. Ocalała jednak kamienna wieża Chrela. Dziś wznosi się obok cerkwi o pasiastych łukach i malowanych ścianach. Sąsiedztwo może mylić: budowle te pochodzą z różnych epok.\n\nJest jeszcze jedna niespodzianka. Według przeglądu historycznego Iliewa pożar oszczędził nie tylko wieżę, lecz także średniowieczną kamienną cerkiew. Starą cerkiew później rozebrano, by zbudować większą. Dziedziniec zmieniły więc zarówno ogień, jak i ludzka decyzja. Wieża jest najstarszą zachowaną tu budowlą, ale cały monaster nie pozostał nietknięty. Co zatem nadal żyło?","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-rila-tower-480.e580f640.avif","w":480},{"src":"/media/asset-rila-tower-960.e580f640.avif","w":960},{"src":"/media/asset-rila-tower-1600.e580f640.avif","w":1600}],"dominant":"#918d8c","h":2400,"w":1800,"webp":[{"src":"/media/asset-rila-tower-960.e580f640.webp","w":960}],"src":"/media/asset-rila-tower-960.e580f640.webp","id":"asset.rila.tower","alt":"Kamienna wieża z późniejszą przybudówką z przodu i fragmentem głównej cerkwi po prawej.","objectCaption":"Wieża Chrelia","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"cover","credit":"Explorer1940 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_Tower_of_Hrelyo_02.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"}],"hotspots":[],"places":[],"map":null,"activity":null,"audio":{"durationSeconds":39.860375,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rila-monastery.rila-monastery.s1-after-fire","duration":39.979,"src":"/audio/pl/rila-monastery/s1-after-fire.f0fa3c4f.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.rila.iliev2000"},{"id":"src.rila.monastery.tower"},{"id":"src.rila.photo.tower"}]},{"id":"rila-monastery.s2-hermit-and-community","number":2,"kind":"narrative","title":"Samotnik, a potem wspólnota","body":"Początki wiążą się z Iwanem Rylskim, pustelnikiem z X wieku. Dzisiejsze krużganki nie były jego domem. Pamięć o nim przekazywano w tekstach, a żywoty łączą opowieść o jego życiu z cudami. W jednym z nich mały chleb nakarmił dziewięciu myśliwych cara Piotra, a połowa jeszcze została. To przekaz hagiograficzny, a nie niezależnie potwierdzone wydarzenie.\n\nInny tekst, Testament przypisywany Iwanowi, poucza mnichów, by żyli we wspólnocie, pracowali i przyjmowali przybyszów. Dotarł do nas w późnych odpisach, a nie w zachowanym rękopisie autora. Malowidło przedstawia późniejszy wizerunek świętego, a nie portret namalowany za jego życia. Opowieść o samotniku stała się częścią życia wspólnoty.","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-rila-john-480.2aea3396.avif","w":480},{"src":"/media/asset-rila-john-960.2aea3396.avif","w":960},{"src":"/media/asset-rila-john-1200.2aea3396.avif","w":1200}],"dominant":"#697c95","h":1600,"w":1200,"webp":[{"src":"/media/asset-rila-john-960.2aea3396.webp","w":960}],"src":"/media/asset-rila-john-960.2aea3396.webp","id":"asset.rila.john","alt":"Jan Rylski z długą białą brodą i aureolą na niebieskim tle.","objectCaption":"Jan Rylski z długą białą brodą i aureolą na niebieskim tle.","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Biso · Public domain · Wikimedia Commons","license":"Public domain","attribution":"Photo: Biso, Wikimedia Commons, Public domain. Mural image of Ivan of Rila. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Biso, Wikimedia Commons, Public domain. Mural image of Ivan of Rila. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ivan_Rilski_-_fresco_from_church_in_rila_monastery-bulgaria.JPG","licenseUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/Template:PD-self"}],"hotspots":[],"places":[],"map":null,"activity":null,"audio":{"durationSeconds":45.20095833333333,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rila-monastery.rila-monastery.s2-hermit-and-community","duration":45.312,"src":"/audio/pl/rila-monastery/s2-hermit-and-community.bfcd734e.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.rila.monastery.about"},{"id":"src.rila.iliev2000"},{"id":"src.rila.life.hagiography"},{"id":"src.rila.photo.john"}]},{"id":"rila-monastery.s3-stone-and-letters","number":3,"kind":"artifact","title":"Kamień, który nosi imię","body":"W XIV wieku fundator Stefan Chrelo Dragowoł wzniósł wieżę obronną. Przegląd na stronie monasteru podaje lata 1334–1335, a strona poświęcona wieży rok 1335. Przedział i pojedynczy rok nie wykluczają się.\n\nKamienna budowla ma pięć kondygnacji. Na ostatniej znajduje się kaplica Przemienienia Pańskiego z malowidłami z XIV wieku. Obrona i modlitwa znalazły się pod jednym dachem. Ceglany napis fundacyjny, pokazany także na osobnym zbliżeniu, łączy wieżę z jej fundatorem. Przybudówka z przodu na szerszym zdjęciu jest późniejsza: widoczna sylwetka nie jest w całości średniowieczna. Aby odczytać to miejsce, trzeba rozróżniać jego warstwy.","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-rila-tower-480.e580f640.avif","w":480},{"src":"/media/asset-rila-tower-960.e580f640.avif","w":960},{"src":"/media/asset-rila-tower-1600.e580f640.avif","w":1600}],"dominant":"#918d8c","h":2400,"w":1800,"webp":[{"src":"/media/asset-rila-tower-960.e580f640.webp","w":960}],"src":"/media/asset-rila-tower-960.e580f640.webp","id":"asset.rila.tower","alt":"Kamienna wieża z późniejszą przybudówką z przodu i fragmentem głównej cerkwi po prawej.","objectCaption":"Wieża Chrelia","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"cover","credit":"Explorer1940 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_Tower_of_Hrelyo_02.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"},{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-rila-inscription-480.4896c628.avif","w":480},{"src":"/media/asset-rila-inscription-960.4896c628.avif","w":960},{"src":"/media/asset-rila-inscription-1600.4896c628.avif","w":1600},{"src":"/media/asset-rila-inscription-2400.4896c628.avif","w":2400}],"dominant":"#806a5d","h":1869,"w":2400,"webp":[{"src":"/media/asset-rila-inscription-960.4896c628.webp","w":960}],"src":"/media/asset-rila-inscription-960.4896c628.webp","id":"asset.rila.inscription","alt":"Ceglane litery w prostokątnym polu nad łukiem; część inskrypcji jest w cieniu.","objectCaption":"Ceglane litery w prostokątnym polu nad łukiem; część inskrypcji jest w cieniu.","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Todor Bozhinov / Тодор Божинов · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Todor Bozhinov / Тодор Божинов, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Building inscription on Hrelyo’s Tower. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Todor Bozhinov / Тодор Божинов, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Building inscription on Hrelyo’s Tower. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hrelyo%27s_Tower_Rila_Monastery_building_inscription_1334.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"}],"hotspots":[{"id":"h-rila-stone","x":0.13,"y":0.58,"title":"Kamienna wieża","body":"To średniowieczna kamienna część. Wieża ma pięć kondygnacji i służyła do obrony.","sourceIds":["src.rila.monastery.tower","src.rila.iliev2000","src.rila.photo.tower"],"certainty":"source_reported"},{"id":"h-rila-chapel","x":0.34,"y":0.16,"title":"Kaplica na górze","body":"Na ostatniej kondygnacji znajduje się kaplica Przemienienia Pańskiego z malowidłami z XIV wieku. Punkt wskazuje górną część wieży; wnętrza nie widać na zdjęciu.","sourceIds":["src.rila.monastery.tower","src.rila.photo.tower"],"certainty":"source_reported"},{"id":"h-rila-addition","x":0.39,"y":0.49,"title":"Późniejsza przybudówka","body":"Przed wieżą widać późniejszą przybudówkę z kolumnami i dzwonami. Nie datujemy jej na ten sam okres co średniowiecznego muru.","sourceIds":["src.rila.management2004","src.rila.photo.tower"],"certainty":"source_reported"}],"places":[],"map":null,"activity":null,"audio":{"durationSeconds":44.643708333333336,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rila-monastery.rila-monastery.s3-stone-and-letters","duration":44.757,"src":"/audio/pl/rila-monastery/s3-stone-and-letters.8b80a345.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.rila.monastery.tower"},{"id":"src.rila.monastery.about"},{"id":"src.rila.iliev2000"},{"id":"src.rila.management2004"},{"id":"src.rila.photo.tower"},{"id":"src.rila.photo.inscription"}]},{"id":"rila-monastery.s4-return-from-tarnovo","number":4,"kind":"map","title":"Powrót z Tyrnowa","body":"W okresie osmańskim warunki życia monasteru się zmieniły. Iliew opisuje jego opuszczenie około połowy XV wieku, a następnie odnowienie wspólnoty monastycznej. W 1466 r. monaster zawarł umowę o wzajemnej pomocy z monasterem św. Pantelejmona na Athosie.\n\nW 1469 r., za zgodą władz osmańskich, relikwie Iwana Rylskiego przeniesiono z Tyrnowa z powrotem do Riły. O przeniesieniu pisał Władysław Gramatyk. Mapa łączy dwa miejsca opowieści, nie odtwarzając dokładnej trasy.\n\nFermany z 1498 i 1519 r. potwierdzały posiadłości monasteru, lecz nie położyły kresu grabieżom. Mimo tej niepewności trwała praca nad księgami. Pod koniec XVII wieku działała tu pracownia introligatorska: księgi trzeba było nie tylko czytać, lecz także oprawiać.","images":[],"hotspots":[],"places":[{"note":"Monastyr Rilski łączy średniowieczną wieżę Chrelja z cerkwią i skrzydłami odbudowanymi w XIX wieku. Pracował tu uczony i nauczyciel Neofit Rilski.","precision":"approximate","id":"place.rila.monastery","name":"Monaster Rylski","latitude":42.134379,"longitude":23.339551,"accuracy":"approximate","radiusMeters":100,"sourceIds":["src.gabrovo.bta-rila-2023","src.gabrovo.krasteva-2024","src.gabrovo.osm","src.rila.iliev2000","src.rila.wikidata.rila"],"short":"Monaster Rylski","guideUrl":null,"slug":"rila.monastery","url":"/pl/map/#rila.monastery"},{"note":"Tyrnowo było średniowieczną stolicą związaną z carem Iwanem Aleksandrem. Stąd w 1469 roku relikwie Iwana Rylskiego wróciły do Monastyru Rylskiego.","precision":"approximate","id":"place.tetra.tarnovo","name":"Tyrnowo — dziś Wielkie Tyrnowo","latitude":43.078652,"longitude":25.628291,"accuracy":"approximate","radiusMeters":5000,"sourceIds":["src.rila.iliev2000","src.rila.wikidata.tarnovo","src.tetra.coordinates","src.tetra.nomination","src.ivr.wikidata.tarnovo","src.ivr.bakalova1981","src.kal.coordinates.tarnovo","src.tar.coord.tarnovo","src.tar.constitution"],"short":"Tyrnowo","guideUrl":null,"slug":"tetra.tarnovo","url":"/pl/map/#tetra.tarnovo"}],"map":{"light":{"src":"/assets/maps/relief@3x.jpg?v=075869a7dd","w":3072,"h":1987,"avif":[],"webp":[],"responsive":[{"src":"/media/map/map-relief-2x-1024.4c826249.avif","w":1024},{"src":"/media/map/map-relief-3x-1536.8876519a.avif","w":1536},{"src":"/media/map/map-relief-2x-2048.4c826249.avif","w":2048},{"src":"/media/map/map-relief-3x-3072.8876519a.avif","w":3072}]},"dark":{"src":"/assets/maps/relief-dark@3x.jpg?v=0941a59d06","w":3072,"h":1987,"avif":[],"webp":[],"responsive":[{"src":"/media/map/map-relief-dark-2x-1024.73ab39a9.avif","w":1024},{"src":"/media/map/map-relief-dark-3x-1536.4f3ca147.avif","w":1536},{"src":"/media/map/map-relief-dark-2x-2048.73ab39a9.avif","w":2048},{"src":"/media/map/map-relief-dark-3x-3072.4f3ca147.avif","w":3072}]},"places":[{"note":"Monastyr Rilski łączy średniowieczną wieżę Chrelja z cerkwią i skrzydłami odbudowanymi w XIX wieku. Pracował tu uczony i nauczyciel Neofit Rilski.","precision":"approximate","id":"place.rila.monastery","name":"Monaster Rylski","latitude":42.134379,"longitude":23.339551,"accuracy":"approximate","radiusMeters":100,"sourceIds":["src.gabrovo.bta-rila-2023","src.gabrovo.krasteva-2024","src.gabrovo.osm","src.rila.iliev2000","src.rila.wikidata.rila"],"short":"Monaster Rylski","guideUrl":null,"slug":"rila.monastery","url":"/pl/map/#rila.monastery","number":1,"x":22.99439,"y":65.57561,"inside":true,"viewX":28.483373419354834,"viewY":65.89627561612905},{"note":"Tyrnowo było średniowieczną stolicą związaną z carem Iwanem Aleksandrem. Stąd w 1469 roku relikwie Iwana Rylskiego wróciły do Monastyru Rylskiego.","precision":"approximate","id":"place.tetra.tarnovo","name":"Tyrnowo — dziś Wielkie Tyrnowo","latitude":43.078652,"longitude":25.628291,"accuracy":"approximate","radiusMeters":5000,"sourceIds":["src.rila.iliev2000","src.rila.wikidata.tarnovo","src.tetra.coordinates","src.tetra.nomination","src.ivr.wikidata.tarnovo","src.ivr.bakalova1981","src.kal.coordinates.tarnovo","src.tar.coord.tarnovo","src.tar.constitution"],"short":"Tyrnowo","guideUrl":null,"slug":"tetra.tarnovo","url":"/pl/map/#tetra.tarnovo","number":2,"x":51.60364,"y":40.77518,"inside":true,"viewX":63.92192825806451,"viewY":34.103724383870976}],"extent":[0,0,1,1],"orientation":[{"name":"Sofia","kind":"town","x":22.774,"y":50.826,"viewX":28.210374193548386,"viewY":46.98822718387098},{"name":"Płowdiw","kind":"town","x":40.566,"y":65.549,"viewX":50.24949677419356,"viewY":65.86216331290325},{"name":"Warna","kind":"town","x":80.184,"y":37.187,"viewX":99.32469677419355,"viewY":29.503909119354844},{"name":"Burgas","kind":"town","x":74.532,"y":55.892,"viewX":92.32350967741935,"viewY":53.48251234516132},{"name":"Ruse","kind":"town","x":55.821,"y":20.617,"viewX":69.14601290322581,"viewY":8.262238151612907},{"name":"Wielkie Tyrnowo","kind":"town","x":51.465,"y":40.853,"viewX":63.7501935483871,"viewY":34.20348460322582},{"name":"Plewen","kind":"town","x":38.834,"y":31.796,"viewX":48.104051612903234,"viewY":22.592994925806458},{"name":"Stara Zagora","kind":"town","x":51.681,"y":57.962,"viewX":64.01775483870968,"viewY":56.136118796774205},{"name":"Szumen","kind":"town","x":67.951,"y":35.671,"viewX":84.17156129032259,"viewY":27.560494925806456},{"name":"Widyń","kind":"town","x":17.099,"y":16.308,"viewX":21.18069677419355,"viewY":2.738378151612905},{"name":"Błagojewgrad","kind":"town","x":19.929,"y":68.531,"viewX":24.686245161290323,"viewY":69.68489492580647},{"name":"Chaskowo","kind":"town","x":50.694,"y":70.78,"viewX":62.79514838709679,"viewY":72.56796782903227},{"name":"Smolan","kind":"town","x":40.014,"y":80.031,"viewX":49.56572903225807,"viewY":84.42715299032261},{"name":"Sliwen","kind":"town","x":60.286,"y":51.247,"viewX":74.67685161290323,"viewY":47.527922022580654},{"name":"Dobricz","kind":"town","x":79.091,"y":27.65,"viewX":97.97078709677419,"viewY":17.278090409677418},{"name":"Pernik","kind":"town","x":19.223,"y":53.257,"viewX":23.811716129032256,"viewY":50.1046123451613},{"name":"Jamboł","kind":"town","x":62.544,"y":56.432,"viewX":77.47385806451614,"viewY":54.174757506451634},{"name":"Pazardżik","kind":"town","x":35.42,"y":64.052,"viewX":43.87509677419355,"viewY":63.94310589354841},{"name":"Wraca","kind":"town","x":25.661,"y":37.29,"viewX":31.786529032258066,"viewY":29.635948474193558},{"name":"Gabrowo","kind":"town","x":47.734,"y":46.177,"viewX":59.12856774193549,"viewY":41.02850911935485},{"name":"Kyrdżali","kind":"town","x":48.471,"y":78.573,"viewX":60.04149677419355,"viewY":82.55809105483871},{"name":"Kiustendił","kind":"town","x":14.889,"y":61.673,"viewX":18.443148387096777,"viewY":60.89338137741937},{"name":"Montana","kind":"town","x":21.563,"y":31.916,"viewX":26.710296774193548,"viewY":22.746827183870973},{"name":"Łowecz","kind":"town","x":40.178,"y":39.23,"viewX":49.76887741935484,"viewY":32.122903312903226},{"name":"Silistra","kind":"town","x":72.008,"y":13.056,"viewX":89.1970064516129,"viewY":-1.4304760419354856},{"name":"Tyrgowiszte","kind":"town","x":63.402,"y":36.202,"viewX":78.53667096774194,"viewY":28.241202667741945},{"name":"Razgrad","kind":"town","x":62.709,"y":28.698,"viewX":77.67824516129032,"viewY":18.6215587967742},{"name":"Kazanłyk","kind":"town","x":48.661,"y":52.884,"viewX":60.27685161290323,"viewY":49.626450409677425},{"name":"Dunaj","kind":"nature","x":46.384,"y":23.924,"viewX":57.45630967741936,"viewY":12.501598796774196},{"name":"Morze Czarne","kind":"nature","x":86.25,"y":45.496,"viewX":106.83870967741937,"viewY":40.15551105483872},{"name":"Stara Płanina","kind":"nature","x":41.25,"y":49.45,"viewX":51.09677419354839,"viewY":45.22428395806453},{"name":"Riła","kind":"nature","x":25.625,"y":65.69,"viewX":31.741935483870964,"viewY":66.04291621612903},{"name":"Pirin","kind":"nature","x":24.125,"y":75.565,"viewX":29.883870967741938,"viewY":78.70202911935485},{"name":"Rodopy","kind":"nature","x":38.75,"y":79.447,"viewX":48.00000000000001,"viewY":83.67850266774195},{"name":"Strandża","kind":"nature","x":76.25,"y":67.774,"viewX":94.45161290322581,"viewY":68.71446976451614}],"crop":{"sx":0.8072916666666666,"sy":0.7800704579768494,"x":0,"y":0.14171872101157523},"credit":{"id":"map-relief"}},"activity":null,"audio":{"durationSeconds":53.24670833333333,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rila-monastery.rila-monastery.s4-return-from-tarnovo","duration":53.376,"src":"/audio/pl/rila-monastery/s4-return-from-tarnovo.21e07cf8.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.rila.iliev2000"},{"id":"src.rila.patriarchate"},{"id":"src.rila.monastery.about"},{"id":"src.rila.wikidata.rila"},{"id":"src.rila.wikidata.tarnovo"}]},{"id":"rila-monastery.a1-fire","number":5,"kind":"activity","title":"Zadanie: co przetrwało","body":"","images":[],"hotspots":[],"places":[],"map":null,"activity":{"id":"q.rila.fire","kind":"single_choice","prompt":"Co według opowieści przetrwało pożar w 1833 r.?","sourceIds":["src.rila.iliev2000"],"items":[{"id":"opt-both","label":"Wieża i średniowieczna kamienna cerkiew."},{"id":"opt-tower","label":"Tylko wieża.","whyWrong":"Pożar oszczędził także starą kamienną cerkiew."},{"id":"opt-current","label":"Obecne skrzydła mieszkalne.","whyWrong":"Opowieść przedstawia zniszczenie i późniejszą odbudowę, a nie nietknięty zespół."}],"explanation":"Wieża nie była jedyną ocalałą budowlą. Po pożarze starą cerkiew zastąpiono większą.","correctItemId":"opt-both","sources":[{"id":"src.rila.iliev2000"}]},"audio":{"durationSeconds":4.891125,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rila-monastery.rila-monastery.a1-fire","duration":4.992,"src":"/audio/pl/rila-monastery/a1-fire.2f6df83e.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.rila.iliev2000"}]},{"id":"rila-monastery.s5-painting-again","number":6,"kind":"artifact","title":"Malować na nowo","body":"Po pożarze rozpoczęto nowe budowy. UNESCO podaje lata 1834–1862 jako okres odbudowy zespołu. Nie jest to data jednej budowli. Główna cerkiew Narodzenia Bogurodzicy i skrzydła mieszkalne tworzą dziedziniec, który widzimy dzisiaj.\n\nZacharij Zograf uczestniczył w malowaniu części naosu, głównej przestrzeni wewnętrznej świątyni. Korpus Bułgarskiej Akademii Nauk podaje lata 1842–1845; prezentacja naukowa Janczewej datuje malowidła w naosie autorstwa Dimityra i Zacharija na 1844 r. Zacharij nie jest autorem wszystkich malowideł w monasterze.\n\nNa zdjęciu zewnętrznej galerii widzimy Bogurodzicę z Dzieciątkiem w otoczeniu innych postaci. Nie ustaliliśmy autora tego konkretnego fragmentu. Ukazuje on układ malowanej powierzchni, ale nie dowodzi autorstwa.","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-rila-fresco-480.0d38ef42.avif","w":480},{"src":"/media/asset-rila-fresco-960.0d38ef42.avif","w":960},{"src":"/media/asset-rila-fresco-1600.0d38ef42.avif","w":1600}],"dominant":"#8c6757","h":1817,"w":2400,"webp":[{"src":"/media/asset-rila-fresco-960.0d38ef42.webp","w":960}],"src":"/media/asset-rila-fresco-960.0d38ef42.webp","id":"asset.rila.fresco","alt":"Matka Boża z Dzieciątkiem w środku kolistej kompozycji z innymi postaciami.","objectCaption":"Matka Boża z Dzieciątkiem w środku kolistej kompozycji z innymi postaciami.","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Pudelek (Marcin Szala) · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 3.0","attribution":"Photo: Pudelek (Marcin Szala), Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. Mural in the church gallery. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Pudelek (Marcin Szala), Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. Mural in the church gallery. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_(%D0%A0%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%80)_-_fresco.JPG","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0"}],"hotspots":[{"id":"h-rila-centre","x":0.51,"y":0.48,"title":"Środek kompozycji","body":"W środku znajdują się Matka Boża i Dzieciątko. To obserwacja zdjęcia, a nie przypisanie dzieła malarzowi.","sourceIds":["src.rila.photo.fresco"],"certainty":"source_reported"},{"id":"h-rila-surround","x":0.23,"y":0.38,"title":"Postacie wokół środka","body":"Wokół centralnego wizerunku znajdują się inne postacie. Nie nazywamy poszczególnych scen bez sprawdzonego katalogu.","sourceIds":["src.rila.photo.fresco"],"certainty":"source_reported"},{"id":"h-rila-painted-border","x":0.51,"y":0.07,"title":"Malowana rama","body":"Wzdłuż krawędzi biegnie pas z napisem. Nie proponujemy nowego odczytania tekstu ze zdjęcia.","sourceIds":["src.rila.photo.fresco"],"certainty":"source_reported"}],"places":[],"map":null,"activity":null,"audio":{"durationSeconds":55.800875,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rila-monastery.rila-monastery.s5-painting-again","duration":55.893,"src":"/audio/pl/rila-monastery/s5-painting-again.fc498a9a.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.rila.unesco"},{"id":"src.rila.corpus2018"},{"id":"src.rila.yancheva"},{"id":"src.rila.photo.fresco"},{"id":"src.rila.photo.church"},{"id":"src.rila.photo.courtyard"}]},{"id":"rila-monastery.a2-timeline","number":7,"kind":"activity","title":"Zadanie: ułóż w czasie","body":"","images":[],"hotspots":[],"places":[],"map":null,"activity":{"id":"q.rila.timeline","kind":"sequence","prompt":"Ułóż wydarzenia od najwcześniejszego do najpóźniejszego.","sourceIds":["src.rila.monastery.about","src.rila.iliev2000","src.rila.yancheva"],"items":[{"id":"ev-tower","label":"Budowa wieży Chrela"},{"id":"ev-return","label":"Powrót relikwii z Tyrnowa"},{"id":"ev-fire","label":"Pożar monasteru"},{"id":"ev-zograf","label":"Dimityr i Zachari malują cerkiew"}],"explanation":"Wieża pochodzi z XIV wieku, relikwie wróciły w XV wieku. Pożar poprzedził nowe malowidła w XIX wieku.","correctOrderIds":["ev-tower","ev-return","ev-fire","ev-zograf"],"sources":[{"id":"src.rila.monastery.about"},{"id":"src.rila.iliev2000"},{"id":"src.rila.yancheva"}]},"audio":{"durationSeconds":3.84625,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rila-monastery.rila-monastery.a2-timeline","duration":3.968,"src":"/audio/pl/rila-monastery/a2-timeline.6d8997bc.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.rila.monastery.about"},{"id":"src.rila.iliev2000"},{"id":"src.rila.yancheva"}]},{"id":"rila-monastery.s6-what-continued","number":8,"kind":"narrative","title":"Co pozostaje żywe","body":"Ciągłość nie oznacza tu, że przetrwał każdy mur. Nasz wniosek jest bardziej konkretny: ludzie przekazywali życie monastyczne, księgi i umiejętności, nawet gdy odbudowywali budynki. Wieża jest średniowieczna, a główna cerkiew pochodzi z XIX wieku.\n\nW muzeum monasteru przechowywane są rękopisy, starodruki i ryciny. Inne malowidło z wybranych zdjęć przedstawia opowieść o Iwanie Rylskim: święty spoczywa na marach pośród zgromadzonych postaci. Obraz jest częścią pamięci o nim, a nie zdjęciem dokumentującym wydarzenie.\n\nW 1983 r. monaster wpisano na Listę światowego dziedzictwa według kryterium vi. UNESCO interpretuje go jako symbol bułgarskiego odrodzenia narodowego. To uznanie nie czyni wszystkich budynków średniowiecznymi. Ich historia tkwi właśnie w różnicach.","images":[{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-rila-courtyard-480.a82c3fe7.avif","w":480},{"src":"/media/asset-rila-courtyard-960.a82c3fe7.avif","w":960},{"src":"/media/asset-rila-courtyard-1600.a82c3fe7.avif","w":1600}],"dominant":"#858385","h":1200,"w":1600,"webp":[{"src":"/media/asset-rila-courtyard-960.a82c3fe7.webp","w":960}],"src":"/media/asset-rila-courtyard-960.a82c3fe7.webp","id":"asset.rila.courtyard","alt":"Kondygnacje z arkadami i drewnianymi galeriami, zwrócone ku kamiennemu dziedzińcowi.","objectCaption":"Kondygnacje z arkadami i drewnianymi galeriami, zwrócone ku kamiennemu dziedzińcowi.","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"cover","credit":"Daniel Dimitrov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Daniel Dimitrov, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Residential wings today. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Daniel Dimitrov, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Residential wings today. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_yard.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"}],"hotspots":[],"places":[],"map":null,"activity":null,"audio":{"durationSeconds":50.947916666666664,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rila-monastery.rila-monastery.s6-what-continued","duration":51.072,"src":"/audio/pl/rila-monastery/s6-what-continued.68d3c354.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.rila.unesco"},{"id":"src.rila.monastery.museum"},{"id":"src.rila.monastery.about"},{"id":"src.rila.iliev2000"},{"id":"src.rila.photo.courtyard"},{"id":"src.rila.photo.burial"},{"id":"src.rila.photo.arcades"}]},{"id":"rila-monastery.a3-matching","number":9,"kind":"activity","title":"Zadanie: połącz","body":"","images":[],"hotspots":[],"places":[],"map":null,"activity":{"id":"q.rila.matching","kind":"matching","prompt":"Połącz każde świadectwo z jego opisem w opowieści.","sourceIds":["src.rila.monastery.tower","src.rila.iliev2000","src.rila.corpus2018"],"items":[{"id":"m-tower","label":"Wieża Chrela","pairedLabel":"Wieża obronna z kaplicą na szczycie"},{"id":"m-testament","label":"Testament przypisywany Iwanowi","pairedLabel":"Wskazówki dotyczące wspólnego życia zakonnego"},{"id":"m-firman","label":"Fermany z 1498 i 1519 r.","pairedLabel":"Potwierdzenie posiadłości monasteru"},{"id":"m-zograf","label":"Praca Zacharija w naosie","pairedLabel":"Malowidła bułgarskiego odrodzenia narodowego"}],"explanation":"Wieża łączy obronę z modlitwą. Testament poucza mnichów; fermany regulują sprawę posiadłości; Zacharij pracuje nad malowidłami w naosie.","sources":[{"id":"src.rila.monastery.tower"},{"id":"src.rila.iliev2000"},{"id":"src.rila.corpus2018"}],"columns":["Element","Opis"]},"audio":{"durationSeconds":3.823,"source":"synthetic_tts","voice":"pl_PL-gosia-medium","provider":"Piper","assetId":"audio.pl.rila-monastery.rila-monastery.a3-matching","duration":3.925,"src":"/audio/pl/rila-monastery/a3-matching.109a5c4b.m4a"},"textRevised":false,"sources":[{"id":"src.rila.monastery.tower"},{"id":"src.rila.iliev2000"},{"id":"src.rila.corpus2018"}]}],"minutes":6,"sources":[{"year":2018,"url":"https://www.uni-vt.bg/userinfo/748/pub/21998/40kapinovski.pdf","institutionOrAuthor":"Александър Куюмджиев; Емануел Мутафов; Иван Ванев; Иванка Гергова; Елена Попова; Елена Генова; Маргарита Куюмджиева; Майя Захариева; Мариела Стойкова; Мина Христемова; Светла Москова; Христо Андреев; Николай Клисаров; Катерина Дюлгерова; Невена Джуркова; Юлия Върбанова","id":"src.rila.corpus2018","title":"Корпус на стенописите от първата половина на ХІХ век в България. ISBN 978-954-8594-73-8","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Александър Куюмджиев","Емануел Мутафов","Иван Ванев","Иванка Гергова","Елена Попова","Елена Генова","Маргарита Куюмджиева","Майя Захариева","Мариела Стойкова","Мина Христемова","Светла Москова","Христо Андреев","Николай Клисаров","Катерина Дюлгерова","Невена Джуркова","Юлия Върбанова"],"container":"Sofia: Institute of Art Studies, Bulgarian Academy of Sciences; Corpora of Pre-modern Christian Orthodox Mural Painting, Bulgaria 3","pages":"840","accessed":"2026-10-28","isPdf":true,"fieldLanguages":{"institutionOrAuthor":"bg","title":"bg"}},{"year":2000,"url":"https://www.pravoslavieto.com/docs/eng/Testament_of_John_of_Rila.htm","institutionOrAuthor":"Ilija Iliev (translation and introduction); John Thomas and Angela Constantinides Hero (editors), with Giles Constable","id":"src.rila.iliev2000","title":"6. Rila: Testament of John of Rila","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Ilija Iliev (translation and introduction)","John Thomas and Angela Constantinides Hero (editors), with Giles Constable"],"container":"Byzantine Monastic Foundation Documents: A Complete Translation of the Surviving Founders’ Typika and Testaments. Dumbarton Oaks Studies 35. Washington, DC: Dumbarton Oaks Research Library and Collection","volume":"1","pages":"125–134","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://rilskimanastir.org/en/st-john-of-rila/zhitie-na-sv-ioan-rilski/","institutionOrAuthor":"Rila Monastery (online presentation); compiler, translator and precise textual recension not credited","id":"src.rila.life.hagiography","title":"The Life of st. John of Rila","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Rila Monastery (online presentation)","compiler, translator and precise textual recension not credited"],"container":"Rila Monastery official website; medieval Life in modern translation","accessed":"2026-10-28"},{"year":2004,"url":"https://www.strategy.bg/files/pris/04pr017p3.pdf","institutionOrAuthor":"ARD / проект ОБРИР, planning team headed by Петър Янков, Димитър Пеев, Венцислав Величков, Снежана Костадинова; commissioned by Ministry of Environment and Water","id":"src.rila.management2004","title":"Природен парк „Рилски манастир“. План за управление","accessedOn":"2026-10-28","authors":["ARD / проект ОБРИР, planning team headed by Петър Янков, Димитър Пеев, Венцислав Величков, Снежана Костадинова","commissioned by Ministry of Environment and Water"],"container":"Bulgarian government strategy portal; ARD/ОБРИР park management plan draft","pages":"126","accessed":"2026-10-28","isPdf":true,"fieldLanguages":{"institutionOrAuthor":"bg","title":"bg","container":"bg"}},{"year":null,"url":"https://rilskimanastir.org/en/about/","institutionOrAuthor":"Rila Monastery, Bulgarian Orthodox Church","id":"src.rila.monastery.about","title":"About the Monastery","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Rila Monastery, Bulgarian Orthodox Church"],"container":"Rila Monastery official website","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://rilskimanastir.org/en/museums/tc-rkovno-istoricheski-muzei/","institutionOrAuthor":"Rila Monastery, Bulgarian Orthodox Church","id":"src.rila.monastery.museum","title":"Church History Museum","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Rila Monastery, Bulgarian Orthodox Church"],"container":"Rila Monastery official website","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://rilskimanastir.org/en/museums/khrel-ova-kula/","institutionOrAuthor":"Rila Monastery, Bulgarian Orthodox Church","id":"src.rila.monastery.tower","title":"Hrelov Tower","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Rila Monastery, Bulgarian Orthodox Church"],"container":"Rila Monastery official website","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://bg-patriarshia.bg/rilsky-monastery","institutionOrAuthor":"Bulgarian Orthodox Church, Bulgarian Patriarchate","id":"src.rila.patriarchate","title":"Рилски манастир „Св. Иоан Рилски“","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Bulgarian Orthodox Church, Bulgarian Patriarchate"],"container":"Bulgarian Patriarchate official website","accessed":"2026-10-28","fieldLanguages":{"title":"bg"}},{"year":null,"url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery,_August_2013.jpg","institutionOrAuthor":"Raggatt2000","id":"src.rila.photo.arcades","title":"File:Rila Monastery, August 2013.jpg","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Raggatt2000"],"container":"Wikimedia Commons","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:John_of_Rila_Burial_Fresco_in_the_narthex_of_the_Nativity_of_Mary_Church_in_Rila_Monastery_by_Mihail_Anagnostos_1842.jpg","institutionOrAuthor":"Mark Ahsmann","id":"src.rila.photo.burial","title":"File:John of Rila Burial Fresco in the narthex of the Nativity of Mary Church in Rila Monastery by Mihail Anagnostos 1842.jpg","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Mark Ahsmann"],"container":"Wikimedia Commons","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Klosterkirche_des_Rilaklosters.jpg","institutionOrAuthor":"Daniel Dimitrov","id":"src.rila.photo.church","title":"File:Klosterkirche des Rilaklosters.jpg","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Daniel Dimitrov"],"container":"Wikimedia Commons","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_yard.jpg","institutionOrAuthor":"Daniel Dimitrov","id":"src.rila.photo.courtyard","title":"File:Rila Monastery yard.jpg","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Daniel Dimitrov"],"container":"Wikimedia Commons","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_(%D0%A0%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%80)_-_fresco.JPG","institutionOrAuthor":"Pudelek (Marcin Szala)","id":"src.rila.photo.fresco","title":"File:Rila Monastery (Рилски манастир) - fresco.JPG","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Pudelek (Marcin Szala)"],"container":"Wikimedia Commons","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hrelyo%27s_Tower_Rila_Monastery_building_inscription_1334.jpg","institutionOrAuthor":"Todor Bozhinov / Тодор Божинов","id":"src.rila.photo.inscription","title":"File:Hrelyo's Tower Rila Monastery building inscription 1334.jpg","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Todor Bozhinov / Тодор Божинов"],"container":"Wikimedia Commons","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ivan_Rilski_-_fresco_from_church_in_rila_monastery-bulgaria.JPG","institutionOrAuthor":"Biso","id":"src.rila.photo.john","title":"File:Ivan Rilski - fresco from church in rila monastery-bulgaria.JPG","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Biso"],"container":"Wikimedia Commons","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_Tower_of_Hrelyo_02.jpg","institutionOrAuthor":"Explorer1940","id":"src.rila.photo.tower","title":"File:Rila Monastery Tower of Hrelyo 02.jpg","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Explorer1940"],"container":"Wikimedia Commons","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://whc.unesco.org/en/list/216/","institutionOrAuthor":"UNESCO World Heritage Centre","id":"src.rila.unesco","title":"Rila Monastery, World Heritage List no. 216","accessedOn":"2026-10-28","authors":["UNESCO World Heritage Centre"],"container":"UNESCO World Heritage List","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://www.wikidata.org/wiki/Q207945","institutionOrAuthor":"Wikimedia contributors","id":"src.rila.wikidata.rila","title":"Rila Monastery: geographical record","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Wikimedia contributors"],"container":"Wikimedia geographical database","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://www.wikidata.org/wiki/Q173474","institutionOrAuthor":"Wikimedia contributors","id":"src.rila.wikidata.tarnovo","title":"Veliko Tarnovo: geographical record","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Wikimedia contributors"],"container":"Wikimedia geographical database","accessed":"2026-10-28"},{"year":null,"url":"https://www.orgchm.bas.bg/dokumenti/novini/konferencii/bike/TE2_Sofia_Denitsa%20Yancheva.pdf","institutionOrAuthor":"Denitsa Yancheva, Institute of Organic Chemistry with Centre of Phytochemistry, BAS","id":"src.rila.yancheva","title":"Multi-analytical study of solid materials: application of vibrational spectroscopy combined with X-Ray and electron microscopy methods","accessedOn":"2026-10-28","authors":["Denitsa Yancheva, Institute of Organic Chemistry with Centre of Phytochemistry, BAS"],"container":"Bulgarian Academy of Sciences, scientific presentation","pages":"slides 8, 14","accessed":"2026-10-28","isPdf":true}],"credits":[{"id":"asset.rila.tower-cutout","src":"/media/asset-rila-tower-cutout-960.023657ec.webp","alt":"Wycięty detal; tło usunięte. Kamienna wieża z późniejszą przybudówką z przodu i fragmentem głównej cerkwi po prawej.","w":1294,"h":2009,"caption":"","credit":"Explorer1940 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Cut-out detail; background removed.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Cut-out detail; background removed.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_Tower_of_Hrelyo_02.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.rila.tower","src":"/media/asset-rila-tower-960.e580f640.webp","alt":"Kamienna wieża z późniejszą przybudówką z przodu i fragmentem głównej cerkwi po prawej.","w":1800,"h":2400,"caption":"","credit":"Explorer1940 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_Tower_of_Hrelyo_02.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.rila.john","src":"/media/asset-rila-john-960.2aea3396.webp","alt":"Jan Rylski z długą białą brodą i aureolą na niebieskim tle.","w":1200,"h":1600,"caption":"","credit":"Biso · Public domain · Wikimedia Commons","license":"Public domain","attribution":"Photo: Biso, Wikimedia Commons, Public domain. Mural image of Ivan of Rila. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Biso, Wikimedia Commons, Public domain. Mural image of Ivan of Rila. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ivan_Rilski_-_fresco_from_church_in_rila_monastery-bulgaria.JPG","licenseUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/Template:PD-self","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.rila.inscription","src":"/media/asset-rila-inscription-960.4896c628.webp","alt":"Ceglane litery w prostokątnym polu nad łukiem; część inskrypcji jest w cieniu.","w":2400,"h":1869,"caption":"","credit":"Todor Bozhinov / Тодор Божинов · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Todor Bozhinov / Тодор Божинов, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Building inscription on Hrelyo’s Tower. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Todor Bozhinov / Тодор Божинов, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Building inscription on Hrelyo’s Tower. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hrelyo%27s_Tower_Rila_Monastery_building_inscription_1334.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.rila.fresco","src":"/media/asset-rila-fresco-960.0d38ef42.webp","alt":"Matka Boża z Dzieciątkiem w środku kolistej kompozycji z innymi postaciami.","w":2400,"h":1817,"caption":"","credit":"Pudelek (Marcin Szala) · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 3.0","attribution":"Photo: Pudelek (Marcin Szala), Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. Mural in the church gallery. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Pudelek (Marcin Szala), Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. Mural in the church gallery. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_(%D0%A0%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%80)_-_fresco.JPG","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"asset.rila.courtyard","src":"/media/asset-rila-courtyard-960.a82c3fe7.webp","alt":"Kondygnacje z arkadami i drewnianymi galeriami, zwrócone ku kamiennemu dziedzińcowi.","w":1600,"h":1200,"caption":"","credit":"Daniel Dimitrov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Daniel Dimitrov, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Residential wings today. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Daniel Dimitrov, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Residential wings today. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_yard.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}},{"id":"map-relief","src":"/assets/maps/relief@3x.jpg?v=075869a7dd","thumb":"/media/map/map-relief-2x-1024.4c826249.avif","alt":"Kontekst geograficzny bez granic historycznych","w":3072,"h":1987,"caption":"","kindLabel":"Kontekst geograficzny bez granic historycznych","visibleKind":"Kontekst geograficzny bez granic historycznych","credit":"Tom Patterson · Nathaniel Vaughn Kelso · Domena publiczna · Natural Earth","license":"Domena publiczna","attribution":"Tom Patterson · Nathaniel Vaughn Kelso","attributionParts":null,"sourceUrl":"https://www.naturalearthdata.com/downloads/10m-raster-data/10m-gray-earth/","licenseUrl":"https://www.naturalearthdata.com/about/terms-of-use/","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"}}],"places":[{"note":"Monastyr Rilski łączy średniowieczną wieżę Chrelja z cerkwią i skrzydłami odbudowanymi w XIX wieku. Pracował tu uczony i nauczyciel Neofit Rilski.","precision":"approximate","id":"place.rila.monastery","name":"Monaster Rylski","latitude":42.134379,"longitude":23.339551,"accuracy":"approximate","radiusMeters":100,"sourceIds":["src.gabrovo.bta-rila-2023","src.gabrovo.krasteva-2024","src.gabrovo.osm","src.rila.iliev2000","src.rila.wikidata.rila"],"short":"Monaster Rylski","guideUrl":null,"slug":"rila.monastery","url":"/pl/map/#rila.monastery"},{"note":"Tyrnowo było średniowieczną stolicą związaną z carem Iwanem Aleksandrem. Stąd w 1469 roku relikwie Iwana Rylskiego wróciły do Monastyru Rylskiego.","precision":"approximate","id":"place.tetra.tarnovo","name":"Tyrnowo — dziś Wielkie Tyrnowo","latitude":43.078652,"longitude":25.628291,"accuracy":"approximate","radiusMeters":5000,"sourceIds":["src.rila.iliev2000","src.rila.wikidata.tarnovo","src.tetra.coordinates","src.tetra.nomination","src.ivr.wikidata.tarnovo","src.ivr.bakalova1981","src.kal.coordinates.tarnovo","src.tar.coord.tarnovo","src.tar.constitution"],"short":"Tyrnowo","guideUrl":null,"slug":"tetra.tarnovo","url":"/pl/map/#tetra.tarnovo"}],"find":{"id":"dig.rila.tower","storyId":"story.rila-monastery","assetId":"asset.rila.tower","epochId":"epoch.tsardom2","dateFrom":1334,"dateTo":1335,"dateLabel":"1334–1335","title":"Wieża Chrela","description":"Średniowieczna wieża obronna z kaplicą na najwyższym piętrze.","checked":true,"sourceIds":["src.rila.monastery.about","src.rila.monastery.tower"],"ageOptions":[{"id":"correct","dateFrom":1334,"dateTo":1335,"isCorrect":true},{"id":"option-0","dateFrom":1234,"dateTo":1235,"isCorrect":false},{"id":"option-1","dateFrom":1434,"dateTo":1435,"isCorrect":false}],"image":{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-rila-tower-480.e580f640.avif","w":480},{"src":"/media/asset-rila-tower-960.e580f640.avif","w":960},{"src":"/media/asset-rila-tower-1600.e580f640.avif","w":1600}],"dominant":"#918d8c","h":2400,"w":1800,"webp":[{"src":"/media/asset-rila-tower-960.e580f640.webp","w":960}],"src":"/media/asset-rila-tower-960.e580f640.webp","id":"asset.rila.tower","alt":"Kamienna wieża z późniejszą przybudówką z przodu i fragmentem głównej cerkwi po prawej.","objectCaption":"Wieża Chrelia","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"cover","credit":"Explorer1940 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Processed image.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Processed image.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_Tower_of_Hrelyo_02.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"}},"next":[{"storyId":"story.melnik","title":"Mełnik: mury, piasek i wino","topic":"Melnik","eyebrow":"Melnik","url":"/pl/stories/melnik/","reason":"Zobaczcie, jak ludzie żyli i pracowali w innej epoce.","image":{"alpha":true,"avif":[{"src":"/media/asset-mel-bolyar-facade-cutout-480.3c4b7766.avif","w":480},{"src":"/media/asset-mel-bolyar-facade-cutout-960.3c4b7766.avif","w":960},{"src":"/media/asset-mel-bolyar-facade-cutout-1600.3c4b7766.avif","w":1600},{"src":"/media/asset-mel-bolyar-facade-cutout-2400.3c4b7766.avif","w":2400}],"dominant":"#725e51","h":1905,"w":2400,"webp":[{"src":"/media/asset-mel-bolyar-facade-cutout-960.3c4b7766.webp","w":960}],"src":"/media/asset-mel-bolyar-facade-cutout-960.3c4b7766.webp","id":"asset.mel.bolyar.facade-cutout","alt":"Wycięty detal; tło usunięte. Zachowana fasada Domu Bojarskiego: kamienna dolna część, ceglane zdobienia i otwory okienne.","objectCaption":"Mur Domu Bojarskiego","caption":"","kindLabel":"Zdjęcie","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Klearchos Kapoutsis from Paleo Faliro, Greece. · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY 2.0","attribution":"Photo: Klearchos Kapoutsis from Paleo Faliro, Greece., Wikimedia Commons, CC BY 2.0. Cut-out detail; background removed. Site today","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Klearchos Kapoutsis from Paleo Faliro, Greece., Wikimedia Commons, CC BY 2.0. Cut-out detail; background removed. Site today","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_%27Byzantine_House%27,_Melnik_1.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by/2.0"},"minutes":3,"sceneCount":9},{"storyId":"story.boyana-church","title":"Twarze Bojany","topic":"Cerkiew Bojańska","eyebrow":"Cerkiew Bojańska · Bojana","url":"/pl/stories/boyana-church/","reason":"","image":{"alpha":false,"avif":[{"src":"/media/asset-boyana-exterior-480.b8b98199.avif","w":480},{"src":"/media/asset-boyana-exterior-960.b8b98199.avif","w":960},{"src":"/media/asset-boyana-exterior-1600.b8b98199.avif","w":1600}],"dominant":"#63624f","h":1200,"w":1600,"webp":[{"src":"/media/asset-boyana-exterior-960.b8b98199.webp","w":960}],"src":"/media/asset-boyana-exterior-960.b8b98199.webp","id":"asset.boyana.exterior","alt":"Ceglane fasady, dwie części z kopułami i kamienna podstawa cerkwi Bojańskiej wśród drzew.","objectCaption":"Cerkiew Bojańska","caption":"","kindLabel":"Zdjęcie","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"cover","credit":"Aleksander Dragnes · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY 2.0","attribution":"Source: Aleksander Dragnes / Wikimedia Commons, CC BY 2.0 Processed image. Site today","attributionParts":[{"text":"Source: Aleksander Dragnes / Wikimedia Commons, CC BY 2.0 Processed image. Site today","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Boyana_Church_1.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by/2.0"},"minutes":5,"sceneCount":9},{"storyId":"story.ivan-alexander-gospels","title":"Car między kartami","topic":"Czworoewangelia Iwana Aleksandra","eyebrow":"Czworoewangelia Iwana Aleksandra · Londyn","url":"/pl/stories/ivan-alexander-gospels/","reason":"","image":{"alpha":true,"avif":[{"src":"/media/asset-tetra-cover-cutout-480.f4a95879.avif","w":480},{"src":"/media/asset-tetra-cover-cutout-960.f4a95879.avif","w":960},{"src":"/media/asset-tetra-cover-cutout-1314.f4a95879.avif","w":1314}],"dominant":"#83524c","h":1398,"w":1314,"webp":[{"src":"/media/asset-tetra-cover-cutout-960.f4a95879.webp","w":960}],"src":"/media/asset-tetra-cover-cutout-960.f4a95879.webp","id":"asset.tetra.cover-cutout","alt":"Wycięty detal; tło usunięte. Zamknięta czerwono-brązowa okładka, z grzbietem po lewej i podziałką po prawej.","objectCaption":"Górna okładka oprawy","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Nieokreślony · CC0 · Biblioteka Brytyjska przez Wikimedia Commons","license":"CC0","attribution":"Zachowana górna okładka oprawy. Biblioteka Brytyjska, Add MS 39627; za pośrednictwem Wikimedia Commons, CC0. Wycięty detal; tło usunięte.","attributionParts":[{"text":"Zachowana górna okładka oprawy. Biblioteka Brytyjska, Add MS 39627; za pośrednictwem Wikimedia Commons, CC0. Wycięty detal; tło usunięte.","lang":"pl"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Gospels_of_Tsar_Ivan_Alexander,_with_added_Menologion_-in_Slavonic-_-_Upper_cover_(Add_Ms_39627).jpg","licenseUrl":"http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en"},"minutes":5,"sceneCount":9}],"people":[{"id":"person.peter-i","name":"Piotr","url":"/pl/people/peter-i/"},{"id":"person.ivan-rilski","name":"Jan Rylski","url":"/pl/people/ivan-rilski/"},{"id":"person.zahari-zograf","name":"Zachari Zograf","url":"/pl/people/zahari-zograf/"},{"id":"person.hrelyo","name":"Chrelo","url":"/pl/people/hrelyo/"},{"id":"person.vladislav-grammarian","name":"Władysław Gramatyk","url":"/pl/people/vladislav-grammarian/"},{"id":"person.dimitar-zograf","name":"Dimityr Zograf","url":"/pl/people/dimitar-zograf/"},{"id":"person.mary","name":"Maryja","url":"/pl/people/mary/"}],"rulers":[],"status":"draft","fact":{"id":"fact.discover.rila-monastery","storyId":"story.rila-monastery","factId":"F12","text":"Na najwyższym piętrze wieży Chrela znajduje się kaplica Przemienienia Pańskiego.","sourceIds":["src.rila.monastery.tower"]},"collectionFind":{"number":9,"total":59,"title":"Wieża Chrelia","dateLabel":"14 w.","image":{"alpha":true,"avif":[{"src":"/media/asset-rila-tower-cutout-480.023657ec.avif","w":480},{"src":"/media/asset-rila-tower-cutout-960.023657ec.avif","w":960},{"src":"/media/asset-rila-tower-cutout-1294.023657ec.avif","w":1294}],"dominant":"#887d77","h":2009,"w":1294,"webp":[{"src":"/media/asset-rila-tower-cutout-960.023657ec.webp","w":960}],"src":"/media/asset-rila-tower-cutout-960.023657ec.webp","id":"asset.rila.tower-cutout","alt":"Wycięty detal; tło usunięte. Kamienna wieża z późniejszą przybudówką z przodu i fragmentem głównej cerkwi po prawej.","objectCaption":"Wieża Chrelia","caption":"","kind":"photo","creditLabels":{"title":"Ilustracje","source":"Otwórz źródło","full":"Pełne informacje o autorstwie"},"fit":"contain","credit":"Explorer1940 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons","license":"CC BY-SA 4.0","attribution":"Photo: Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Cut-out detail; background removed.","attributionParts":[{"text":"Photo: ","lang":"en"},{"text":"Explorer1940, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Hrelyo’s Tower today. Cut-out detail; background removed.","lang":"en"}],"sourceUrl":"https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rila_Monastery_Tower_of_Hrelyo_02.jpg","licenseUrl":"https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0"}},"ui":{"web.learnPromo":"Czytaj te historie po bułgarsku — poznaj język","web.travelPromo":"Odwiedź to miejsce — przewodnik po Bułgarii","web.autoAdvance":"Automatycznie przejdź do następnej sceny","web.repeatActivities":"Powtórz zadania","web.shortcuts":"Skróty klawiaturowe","web.sceneNavigation":"Poprzednia / następna scena","web.findCount":"Odkryto {count} z {total}","web.resumeNarration":"Wznów od {time}","web.activityLabel":"Zadanie","web.skippedActivities":"Zadania · {count} — rozpocznij","web.placesCount":"miejsca: {count}","web.moreAnswers":"Więcej odpowiedzi poniżej","web.playerSceneOf":"Scena {scene} z {total}: {title}","web.closeStory":"Zamknij historię","web.imageFit":"Pokaż cały obraz","web.activityOf":"Zadanie · {scene} z {total}","web.activityMoved":"Przeniesiono: pozycja {scene} z {total}","web.activityIncomplete":"Połącz wszystkie pary","web.seekTen":"Wstecz / do przodu o 10 sekund","web.activityFromScene":"Ze sceny {scene}","web.nextStory":"Następna historia","web.transcriptRevised":"tekst doprecyzowano","action.close":"Zamknij","action.next":"Dalej","action.retry":"Spróbuj ponownie","activity.check":"Sprawdź","answer.correct":"Poprawnie","answer.incorrect":"Niezupełnie","audio.backTen":"Cofnij o 10 sekund","audio.pause":"Wstrzymaj","audio.play":"Odtwórz narrację","audio.seek":"Pozycja narracji","audio.speed":"Tempo narracji","audio.synthetic":"Głos syntetyczny","audio.unavailable":"Nagranie jest niedostępne. Tekst jest tutaj.","bookmark.add":"Zapisz opowieść","bookmark.inSaved":"W zapisanych","bookmark.remove":"Usuń zapisaną opowieść","bookmark.removed":"Usunięto zakładkę","credit.title":"Ilustracje","discover.audioMinutes %lld":{"one":"%lld minuta","few":"%lld minuty","many":"%lld minut","other":"%lld minuty"},"discover.mapLabel":"Kontekst geograficzny bez granic historycznych","player.approximate":"Przybliżone położenie","player.back":"Wstecz","player.completed":"Nowe znalezisko w twojej kolekcji","player.counter %lld %lld":"%1$lld / %2$lld","player.details %lld":"Szczegóły (%lld)","player.explanation":"Dlaczego?","player.finish":"Zakończ","player.firstCorrect":"✓ Poprawnie za pierwszym razem","player.firstOther":"Pierwsza próba pozostaje zapisana. Powtórka służy ćwiczeniu.","player.interpretation":"Interpretacja","player.matchHint":"Dotknij pojęcia po lewej, potem znaczenia po prawej. Dotknij połączonego elementu, aby rozłączyć parę.","player.moveDown":"Przesuń w dół","player.moveUp":"Przesuń w górę","player.nextDetail":"Następny szczegół","player.previousDetail":"Poprzedni szczegół","player.related":"Powiązane historie","player.scene %lld":"Część %lld","player.sequenceHint":"Ułóż od najstarszego do najnowszego.","player.showAll":"Pokaż wszystkie","player.skip":"Pomiń","player.sources %lld":"Źródła · %lld","player.summary %lld %lld":"Zadania: %1$lld z %2$lld poprawnie za pierwszym razem","player.unpair":"Rozłącz parę","player.vitrine":"Do znalezisk","sources.title":"Źródła","story.listen":"Słuchaj","story.sceneCount %lld":{"one":"%lld scena","few":"%lld sceny","many":"%lld scen","other":"%lld sceny"},"story.start":"Zacznij","answer.chosen":"Wybrana odpowiedź","answer.skipped":"Zadanie pominięte","answer.revealed":"Odpowiedź wyświetlona","answer.correctOrder":"Prawidłowa kolejność","answer.correctPairs":"Prawidłowe pary","answer.yours.correct":"Twoja odpowiedź · poprawna","answer.yours.incorrect":"Twoja odpowiedź · błędna","audio.stop":"Zatrzymaj odtwarzanie","Search.search.group.places":"Miejsca","Atlas.zoomIn":"Przybliż","Atlas.zoomOut":"Oddal"},"promos":{"learn":{"icon":"/media/promo/learn-160.webp","name":"Nauka bułgarskiego","url":"https://bulgaria.zydeno.com/pl/learn-bulgarian/"},"travel":{"icon":"/media/promo/travel-160.webp","name":"Przewodnik Bułgaria","url":"https://bulgaria.zydeno.com/pl/travel-guide-bulgaria/"}}}
