Święty z płytek

W 1909 r. Jordan Gospodinow, nauczyciel z Presławia, rozpoczął wykopaliska w miejscowości Patlejna, na południe od murów dawnej stolicy. W pomieszczeniach wokół małej cerkwi znaleziono płytki z delikatnej białej gliny, malowane i pokryte szkliwem. Na niektórych widniały litery. Stopniowo z fragmentów wyłoniła się twarz mężczyzny z długą, spiczastą brodą, dużymi oczami i okrągłym nimbem wokół głowy. Na trzech innych płytkach zachowały się greckie litery, z których odtworzono imię „Święty Teodor”. Katalog z 1997 r. opisuje ikonę jako złożoną z około stu fragmentów. Jest przechowywana w Narodowym Instytucie Archeologicznym z Muzeum Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii. Dlaczego świętego namalowano na osobnych płytkach? I czy wiemy, kto był malarzem?

Patlejna była nie tylko monasterem, ale i warsztatem. Archeolodzy odkryli tam zbiorniki, w których płukano i osadzano białą glinę, oraz piece do wypalania. Glina pochodziła z okolicy i była bogata w kaolin. Płytki formowano i wypalano, potem malowano, szkliwiono i ponownie wkładano do pieca. W okolicach Presławia znanych jest około dwunastu warsztatów z IX i X w. Jeden znajdował się przy samej Okrągłej, zwanej też Złotą, Cerkwi, której wystrój łączył marmurową rzeźbę, szklaną mozaikę i malowane płytki. Rzemieślnicy wykonywali okładziny ścienne, gzymsy, inkrustacje podłogowe i małe ikonki. Gdy pierwsze płytki ujrzały światło dzienne, wielu uznało je za import z Bizancjum. Wykopaliska wykazały, że powstały na miejscu.

Płytki mówią także o piśmiennictwie. W 886 r. Borys przyjął w Bułgarii Klemensa, Nauma i Angelarego, uczniów Cyryla i Metodego wygnanych z Moraw. Dzięki wsparciu Borysa i jego następców w Plisce, Presławiu i Ochrydzie rozwinęły się ośrodki piśmiennictwa słowiańskiego. Język słowiański stopniowo wchodził do liturgii i życia literackiego. W presławskich monasterach tłumaczono z greki i pisano nowe teksty. Na niektórych płytkach ceramicznych znajdują się teksty cerkiewne zapisane cyrylicą. Cyrylicę wiąże się z działalnością uczniów Cyryla i Metodego w Bułgarii pod koniec IX i na początku X w.; jej podstawą są greckie wielkie litery. Kto dokładnie ją stworzył i w którym ośrodku, pozostaje przedmiotem sporu. Imię świętego Teodora na naszej ikonie odtworzono jednak z greckiego napisu.

W okresie średniobizantyńskim czczono dwóch świętych wojowników o imieniu Teodor: Tyrona i Stratelatesa. Obu przedstawiano zwykle z bronią. Na zachowanej części wizerunku nasz święty ma na sobie płaszcz i nie nosi broni, dlatego badacze nie są zgodni, którego z nich przedstawia ikona. Według jednej z hipotez malarz korzystał ze starszego wzoru, z czasów, gdy czczono tylko jednego Teodora, przedstawianego w stroju cywilnym. Sporne jest też pochodzenie samej techniki: Konstantynopol, sztuka Wschodu czy miejscowa tradycja presławska. Katalog Metropolitan Museum of Art z 1997 r. nazywa tę ikonę najstarszą zachowaną ikoną monumentalną nowo ochrzczonego państwa. Presław pozostał stolicą przez około osiemdziesiąt lat. W 971 r. wojska bizantyńskie zdobyły Presław. Według archeolożki Katii Melamed zniszczono wówczas także monaster w Patlejnie; badaczka wiąże kres presławskiej ceramiki malowanej z upadkiem miasta pod koniec X w.