Çini parçalarından aziz

1909'da Preslavlı öğretmen Yordan Gospodinov, eski başkentin surlarının güneyindeki Patleyna mevkiinde kazılara başlar. Küçük bir kilisenin çevresindeki odalarda ince beyaz kilden yapılmış, boyalı ve sırlı çiniler ortaya çıkar. Bazılarında harfler vardır. Parçalardan yavaş yavaş bir yüz bir araya getirilir: uzun ve sivri sakallı, büyük gözlü, başının çevresinde yuvarlak bir hâle bulunan bir adam. Diğer üç çini üzerinde, «Aziz Teodor» adının yeniden oluşturulmasını sağlayan Yunanca harfler korunmuştur. 1997 tarihli katalogda ikonun yaklaşık yüz parçadan bir araya getirildiği belirtilir. İkon, Sofya'da Bulgaristan Bilimler Akademisi Ulusal Arkeoloji Enstitüsü ve Müzesi'nde korunmaktadır. Aziz neden ayrı çiniler üzerine resmedilmişti? Peki sanatçının kim olduğunu biliyor muyuz?

Patleyna bir manastır olduğu kadar bir atölyedir de. Arkeologlar burada beyaz kilin yıkanıp çökelmeye bırakıldığı havuzlar ve pişirme fırınları bulur. Kil yerlidir ve kaolin bakımından zengindir. Çiniler biçimlendirilip pişirilir, ardından boyanıp sırlanır ve ikinci kez fırına girer. Preslav çevresinde 9. ve 10. yüzyıllardan yaklaşık bir düzine atölye bilinmektedir. Bunlardan biri, bezemesinde mermer oymacılığı, cam mozaik ve boyalı çinileri birleştiren Yuvarlak Kilise'nin, diğer adıyla Altın Kilise'nin hemen yanındadır. Ustalar duvar kaplamaları, kornişler, zemin kakmaları ve küçük ikonlar yapar. İlk çiniler gün ışığına çıktığında birçok kişi bunları Bizans'tan ithal edilmiş sanır. Kazılar, bunların yerinde yapıldığını gösterir.

Çiniler yazı kültürünü de anlatır. 886'da Boris, Moravya'dan sürülen Kiril ve Metodi'nin öğrencileri Kliment, Naum ve Angelariy'i Bulgaristan'da kabul eder. Boris ve ardıllarının desteğiyle Pliska, Preslav ve Ohri'de Slav yazı kültürünün merkezleri gelişir. Slav dili yavaş yavaş ibadete ve yazın hayatına girer. Preslav manastırlarında Yunancadan çeviriler yapılır ve yeni metinler yazılır. Bazı seramik çinilerde Kiril alfabesiyle yazılmış kilise metinleri bulunur. Kiril alfabesi, Kiril ve Metodi'nin öğrencilerinin 9. yüzyılın sonu ve 10. yüzyılın başlarında Bulgaristan'daki çalışmalarıyla ilişkilendirilir; temelini Yunanca büyük harfler oluşturur. Alfabeyi tam olarak kimin ve hangi merkezde oluşturduğu tartışmalıdır. Ancak ikonumuzdaki Aziz Teodor adı Yunanca bir yazıttan yeniden oluşturulmuştur.

Orta Bizans döneminde Teodor adını taşıyan iki savaşçı azize saygı gösterilir: Tiron ve Stratilat. İkisi de genellikle silahlı tasvir edilir. İkonun korunmuş bölümünde azizimiz bir manto giymiştir ve silah taşımaz; bu nedenle araştırmacılar onun iki azizden hangisini tasvir ettiği konusunda hemfikir değildir. Bir varsayıma göre sanatçı, yalnızca bir Teodor'a saygı gösterildiği ve onun sivil giysilerle tasvir edildiği dönemden daha eski bir örneği izlemiştir. Tekniğin kökeni de tartışmalıdır: Konstantinopolis, Doğu sanatı veya yerel bir Preslav geleneği. Metropolitan Müzesi'nin 1997 tarihli kataloğu, ikonu yeni Hristiyanlaşmış devletten günümüze ulaşan en eski anıtsal ikon olarak tanımlar. Preslav yaklaşık seksen yıl başkent olarak kalır. 971'de Bizans ordusu Preslav'ı ele geçirir. Arkeolog Katya Melamed'e göre Patleyna'daki manastır da o sırada yıkılmıştır; Melamed, Preslav boyalı seramiğinin sonunu kentin 10. yüzyıl sonundaki gerilemesine bağlar.