Ο άγιος από πλακίδια

Το 1909 ο Γιούρνταν Γκοσποντίνοφ, δάσκαλος από το Πρεσλάβ, αρχίζει ανασκαφές στην περιοχή Πατλέινα, νότια από τα τείχη της παλιάς πρωτεύουσας. Στους χώρους γύρω από μια μικρή εκκλησία έρχονται στο φως ζωγραφισμένα και εφυαλωμένα πλακίδια από λεπτό λευκό πηλό. Σε μερικά υπάρχουν γράμματα. Σταδιακά, από τα κομμάτια συναρμολογείται ένα πρόσωπο: ένας άνδρας με μακριά μυτερή γενειάδα, μεγάλα μάτια και στρογγυλό φωτοστέφανο. Σε τρία άλλα πλακίδια σώζονται ελληνικά γράμματα, από τα οποία αποκαθίσταται το όνομα «Άγιος Θεόδωρος». Στον κατάλογο του 1997 η εικόνα περιγράφεται ως συναρμολογημένη από περίπου εκατό θραύσματα. Φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο με Μουσείο της Βουλγαρικής Ακαδημίας Επιστημών στη Σόφια. Γιατί ο άγιος ζωγραφίστηκε σε ξεχωριστά πλακίδια; Και γνωρίζουμε ποιος είναι ο ζωγράφος;

Η Πατλέινα δεν είναι μόνο μοναστήρι αλλά και εργαστήριο. Οι αρχαιολόγοι βρίσκουν εκεί δεξαμενές, όπου ο λευκός πηλός πλένεται και κατακάθεται, και κλιβάνους για το ψήσιμο. Ο πηλός είναι ντόπιος, πλούσιος σε καολίνη. Τα πλακίδια πλάθονται και ψήνονται, έπειτα ζωγραφίζονται, υαλώνονται και μπαίνουν στον κλίβανο δεύτερη φορά. Γύρω από το Πρεσλάβ είναι γνωστά περίπου δώδεκα εργαστήρια του 9ου και 10ου αιώνα. Ένα από αυτά βρίσκεται δίπλα στη Στρογγυλή ή Χρυσή Εκκλησία, της οποίας η διακόσμηση συνδυάζει μαρμάρινα ανάγλυφα, γυάλινο ψηφιδωτό και ζωγραφισμένα πλακίδια. Οι τεχνίτες φτιάχνουν επενδύσεις τοίχων, γείσα, ένθετα δαπέδου και μικρές εικόνες. Όταν τα πρώτα πλακίδια έρχονται στο φως, πολλοί τα θεωρούν εισαγωγές από το Βυζάντιο. Οι ανασκαφές δείχνουν ότι κατασκευάζονταν επιτόπου.

Τα πλακίδια μιλούν και για τη γραμματεία. Το 886 ο Βόρις υποδέχεται στη Βουλγαρία τον Κλήμη, τον Ναούμ και τον Αγγελάριο, μαθητές του Κυρίλλου και του Μεθοδίου, που είχαν εκδιωχθεί από τη Μοραβία. Με την υποστήριξη του Βόρι και των διαδόχων του αναπτύσσονται στην Πλίσκα, το Πρεσλάβ και την Αχρίδα κέντρα σλαβικής γραμματείας. Σταδιακά η σλαβική γλώσσα εισέρχεται στη λατρεία και στη γραμματειακή ζωή. Στα μοναστήρια του Πρεσλάβ μεταφράζονται ελληνικά έργα και γράφονται νέα κείμενα. Ορισμένα κεραμικά πλακίδια φέρουν εκκλησιαστικά κείμενα σε κυριλλική γραφή. Το κυριλλικό αλφάβητο συνδέεται με τη δράση των μαθητών του Κυρίλλου και του Μεθοδίου στη Βουλγαρία γύρω στα τέλη του 9ου και τις αρχές του 10ου αιώνα· βάση του είναι τα ελληνικά κεφαλαία γράμματα. Το ποιος ακριβώς το συνέταξε και σε ποιο κέντρο παραμένει αντικείμενο διαφωνίας. Το όνομα του αγίου Θεοδώρου στην εικόνα μας, όμως, αποκαθίσταται από ελληνική επιγραφή.

Κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο τιμώνται δύο στρατιωτικοί άγιοι με το όνομα Θεόδωρος: ο Τήρων και ο Στρατηλάτης. Συνήθως και οι δύο απεικονίζονται οπλισμένοι. Στο σωζόμενο τμήμα ο άγιός μας φορά μανδύα και δεν φέρει όπλο, γι’ αυτό οι μελετητές δεν συμφωνούν ως προς το ποιον από τους δύο παριστάνει. Σύμφωνα με μια υπόθεση, ο ζωγράφος ακολούθησε ένα παλαιότερο πρότυπο, από την εποχή που τιμάται μόνο ένας Θεόδωρος, ο οποίος απεικονίζεται με πολιτική ενδυμασία. Αμφισβητείται επίσης η προέλευση της ίδιας της τεχνικής: η Κωνσταντινούπολη, η τέχνη της Ανατολής ή μια τοπική παράδοση του Πρεσλάβ. Ο κατάλογος του Μητροπολιτικού Μουσείου του 1997 αποκαλεί την εικόνα την παλαιότερη σωζόμενη μνημειακή εικόνα του νεοεκχριστιανισμένου κράτους. Το Πρεσλάβ παραμένει πρωτεύουσα περίπου ογδόντα χρόνια. Το 971 ο βυζαντινός στρατός καταλαμβάνει το Πρεσλάβ. Σύμφωνα με την αρχαιολόγο Κάτια Μελαμέντ, τότε καταστρέφεται και το μοναστήρι της Πατλέινα· η ίδια συνδέει το τέλος της ζωγραφισμένης κεραμικής του Πρεσλάβ με την παρακμή της πόλης στα τέλη του 10ου αιώνα.