Jak szkoła zmieniła miasto

Przed powstaniem nowej szkoły w Gabrowie istniało nauczanie przycerkiewne. W przeglądzie szkół przycerkiewnych od XV do XVII wieku Penka Conewa opisuje naukę czytania na podstawie modlitw i ksiąg liturgicznych, pisanie i rachunki. To ogólny opis wcześniejszej tradycji, a nie zachowany program nauczania z Gabrowa z lat 20. XIX wieku. W tej tradycji nauczycielem mógł być duchowny lub umiejący czytać i pisać rzemieślnik.

Nikołaj Christoforow Pałauzow urodził się w Gabrowie w 1821 roku i uczył się w miejscowej szkole przycerkiewnej. W 1830 roku wyjechał do Odessy, do swojego stryja Nikołaja Stefanowa Pałauzowa, współpracownika Wasiła Apriłowa.

Wasił Apriłow urodził się w Gabrowie w 1789 roku. W 1809 lub 1811 roku osiadł w Odessie i wraz z bratem założył firmę handlową. W 1826 roku wycofał z niej swój kapitał i ulokował go w banku. Historyczka Teodoriczka Gotowska-Henze wiąże jego zwrot ku bułgarskiej oświacie od 1831 roku z wpływem książki Jurija Wenelina „Dawni i dzisiejsi Bułgarzy”.

Wraz z Nikołajem Stefanowem Pałauzowem Apriłow wspierał powstanie szkoły w Gabrowie. Wśród darczyńców był także Wasił Raszejew. Według kalendarza BTA utrzymanie szkoły przejęła ludność bułgarska.

Szkoła otworzyła podwoje 2 stycznia 1835 roku. To data według starego stylu; w dzisiejszym kalendarzu jest to 14 stycznia. Pierwszym nauczycielem był Neofit Rilski, urodzony w Bansku mnich z Monasteru Rylskiego. Rok wcześniej wyjechał do Bukaresztu, by poznać metodę wzajemnego nauczania, i przygotował tablice oraz podręczniki dla nowej szkoły.

Według przekazów regionalnych pierwszą siedzibą był stary piętrowy dom przy cerkwi Świętej Trójcy. Dziś już nie istnieje. Szkoła jest pamiętana jako pierwsza nowobułgarska szkoła świecka: uczono po bułgarsku i nie tylko z ksiąg cerkiewnych.

Nauczyciel był jeden, a dzieci wiele. Dlatego uczył najbardziej zaawansowanych, a ci pokazywali reszcie. Metoda jest związana z nazwiskami Andrew Bella i Josepha Lancastera, którzy rozwinęli jej różne warianty.

Rekonstrukcja szkoły wzajemnego nauczania w Bansku przedstawia między innymi role monitorów i dyżurnych przy drzwiach. Monitorzy to uczniowie, którzy pomagają pozostałym. Dyżurni sprawdzają wygląd uczniów i potrzebne przybory. Pokazano tam także etapy nauki pisania: najpierw na piasku, potem rysikiem na tabliczce, a na koniec piórem na papierze. Piórem i atramentem na papierze piszą najbardziej zaawansowani. Nad stołem nauczyciela w rekonstrukcji wiszą białe tabliczki oznaczające pochwałę i czarne oznaczające naganę. Dla Gabrowa Neofit Rilski wydał tablice do wzajemnego nauczania już w 1835 roku.